Tefsir, usul, kelam, ahlâk ve Hanefî mezhebi fıkıh âlimi. Künyesi Ebu Fadl olup ismi Muhammed bin Muhammed bin Muhammed'dir. 600 (m. 1204) yıllarında doğdu. Nesefî ve Burhanî denildi. Burhaneddin lakabı verildi. 686 (m. 1288) yılında Bağdat'ta vefat etti. Yoluna hizmet etmekle şereflendiği İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretlerinin kabrinin de bulunduğu türbeye defnedildi.
Nesefî, temel din bilgilerini ve yardımcı (alet ilimleri) öğrenip, İmam-ı Fahreddin-i Razî hazretlerine talebe oldu. Fahreddin-i Razî hazretleri zahirî ilimleri, babası Ziyaeddin Ömer bin Hüseyin Razî'den almış, tasavvuftaki yüksek derecelere Necmeddin-i Kübra hazretlerinin sohbetleriyle kavuşmuştu. Fahreddin-i Razî hazretleri gibi her ilimde kâmil bir âlimin ilminden istifade eden Burhaneddin Nesefî, başta kelam ve tefsir ilimleri olmak üzere, usul-i fıkh, dört mezhebin incelikleri, içtihatlar arasındaki farklılıkları (yani mukayeseli hukuk), cedel ilmi ve Hanefî mezhebi fıkıh bilgilerinde âlim oldu. Bu ilimlerde pek kıymetli eserler yazıp, mümtaz talebeler yetiştirdi. Talebelerinden Hafız Berzalî'ye icazet verdiği bilinmektedir. Bağdat'a gidip yerleşti. Allahü tealanın dinine hizmet etmek ve O'nun rızasını kazanmak için durmadan çalıştı. Selef-i salihîn'in yolundan ayrılmış olan sapık kimselere çok güzel cevaplar verdi. Felsefecilerin yanlış fikirlerini çürüttü. Vefatına kadar ilimle uğraştı.
Zühd üzere bir hayat yaşadı. Allahü tealanın kullarına nasihat etmek, onlara karşı olan vazifelerini ifa etmekten başka dünya ile ilgisi yoktu. Haram ve şüpheli şeyleri terk eder, mubahları da zaruret miktarı kullanırdı. Allahü tealadan başkasına hacetini arz etmezdi. Engin bilgisi, üstün hafızası ve keskin zekası, güzel ahlâkı, Selef-i salihîn'in hayatına uygun yaşayışı, insanlara karşı fevkalade şefkat ve merhameti ile herkesin sevgisini kazandı. Ama o, bütün bu faziletlere Allahü tealanın rızasını kazanmak için sahip olmuş ve bu yolda gayret sarf etmiştir.
Eserleri: Pek çok kıymetli eser yazdı. Yazmış olduğu eserlerden bazıları şunlardır:
1- El-Vadıh: Fahreddin-i Razî hazretlerinin tefsirinin muhtasarıdır. 2- El-Mukaddemetü'l-Burhaniyye: El-Mukaddemetü'n-Nesefiyye diye de bilinir. Mukayeseli hukuk hakkındadır. 3- El-Fusul fî ilmi'l-cedel: Münazara ilmi ve sapıklara verilecek cevaplarla ilgilidir. 4- Menşe'ü'n-nazar fî ilmi'l-hılaf: Hılaf ilmine dairdir. 5- El-Kavadıhü'l-cedeliyye, 6- Def'ü'n-nasus ve'n-nükud, 7- Şerhü'l-esmai'l-hüsna. Meşhur Akaid-i Nesefî'nin de bu zata ait olduğu Allame Zerkanî tarafından söyleniyorsa da, Teftazanî hazretleri ve Keşfü'z-zünun sahibi Kâtib Çelebi, Akaid-i Nesefî'nin Ömer Nesefî hazretlerinin olduğunu bildirmektedirler.
