Kelam, hadis ve Hanefî fıkıh âlimi. İsmi, Ebu Muti' el-Mekhul bin el-Fadlen-Nesefî'dir. Hayatı hakkında malumat pek azdır. Maveraün nehr beldesinin Nesef şehrinde dünyaya geldi. 318 (m. 930) senesinde orada vefat etti.
Müslümanların fethinden önceki ismi Nahşeb olan Nesef, o zamanlar nüfusça kalabalık bir ilim merkezi idi. Ebu Muti', Ebu Muhammed es-Siczî ve Ebu Ali Hasen bin Eşraf'tan ders aldı. Bu ikisi İbrahim bin Yusuf bin Meymun el-Makiyanî'nin talebesidir. İbrahim bin Yusuf da İmam-ı Ebu Yusuf'un talebesidir.
Ebu İsa et-Tirmizî, Davud ez-Zahirî, Abdullah bin Ahmed bin Hanbel, Mutayyan, İmran bin Abbas bin Musa el-Misnanî, Yahya bin Muaz er-Razî gibi âlimlerden rivayette bulundu. Ondan da Ahmed bin Muhammed en-Nesefî, Ebu Bekr Ahmed bin Muhammed bin İsmail rivayette bulundu.
Eserleri:
1- Kitabü't-Tasavvuf ani'l-Hayati'l-Cemaiyye, 2- El-Kitab fî Fadli Subhanallah, 3- Ez-Zühdiyyat, 4- Kitabü'ş-Şuafi'l-Fıkh, 5- Kitabü'r-Red ale'l-Ehvave'l-Bid'a, 6- El-Lü'lü'iyyat fi'l-Mevaiz.
Bunlardan sadece son ikisi günümüze intikal edebilmiştir. El yazması nüshaları bulunan Lü'lü'iyyat, 64 bab altında züht ve takva üzerinedir. Kitabü'r-Red adlı eserinde, itikatta 72 bid'at fırkasını ve görüşlerini anlatır. Ehl-i sünneti müdafaa eder. Başta Mutezile olmak üzere bid'at fırkalarını olabildiğince tenkit eder. Mezhepler tarihi sahasında yazılmış ve günümüze intikal etmiş eserlerin en eskilerindendir. Bu bakımdan ehemmiyet taşır.
Ebu Muti, 255 (868) senesinde vefat eden Mürcie âlimi Muhammed bin Kerram'dan ve talebelerinden rivayetleri olduğu için bu mezhepten olduğu söylenmiştir. Mürcie mezhebi, amelleri imandan bir cüz olarak görmez; bu sebeple günah işlemenin insana zarar vermeyeceğini ve ahirette bundan dolayı mesul olunmayacağını söyler. Hanefî, dolayısıyla Ehl-i sünnet mezhebinde de amel imandan bir cüz olarak görüldüğü için, Hanefîler de Mürcie ile itham edilmiştir.
Çok kimseler Hanefî mezhebi ile Mürcie mezhebini bu yakınlıktan dolayı karıştırır. Aradaki fark, Hanefî (Ehl-i sünnet) mezhebine göre ameller imandan parça değildir ama, insan fiillerinden sorumludur. Mürcie'de ise sorumlu değildir. Bunlar göz önüne alınacak olursa, Ebu Muti'nin Mürcie değil, Ehl-i sünnet olduğu anlaşılır. Nitekim eserlerinden de bu anlaşılmaktadır.
