Basra'da yetişen fıkıh ve hadis âlimlerinin büyüklerinden. İsmi, Zekeriyya bin Yahya bin Abdurrahman bin Bahr bin Adî bin Abdurrahman bin Ebyad bin Deylem bin Basil bin Dabbe ed-Dabbî el-Basrî es-Sacî'dir. Künyesi, Ebu Yahya olup “Sacî” lakabı ile meşhur olmuştur. Basra'da doğdu. İlim tahsili için Kufe'ye, Hicaz'a ve Mısır'a gitti. Birçok âlimden hadis ve fıkıh ilimlerini öğrendi. Yüksek ilim sahibi olup çok kitap yazdı. 307 (m. 919) senesinde Basra'da vefat etti. Vefatında 90 yaşındaydı.
Zekeriyya es-Sacî, büyük bir hadis ve fıkıh âlimidir. Zamanındaki Şafiî fıkıh âlimlerinin imamı ve en büyüğü olup, hadis-i şerif rivayetlerinde sika (güvenilir, sağlam) olan ravilerden birisiydi. Bu ilimlerdeki yüksekliği, yazdığı eserlerinden anlaşılmaktadır. Ehl-i Sünnet ve'l-cemaat itikadının iki büyük imamından birisi olan Ebü'l-Hasan-ı Eş'arî'nin hocalarından idi. Kendisi Ubeydullah bin Muaz el-Anberî, Ebu Rebî ez-Zehranî, Süleyman bin Davud el-Mührî ve bunların asrında yaşayan birçok âlimden bizzat dinleyerek, sohbet meclislerinde bulunarak ilim aldı. Birçok ilimlerde yüksek derecelere kavuştu. Çok eser yazdı.
Kendisinden de; Ebu Ahmed bin Adî, Kadı Yusuf el-Meyancî, Abdullah bin Saka el-Vasıtî, Ali bin Lü'lü el-Varrak ve daha başka birçok âlim ilim aldılar, rivayetlerde bulundular. Ebü'l-Hasan-ı Eş'arî; “Ehl-i hadis ve's-selef” adı verilen Ehl-i Sünnet âlimlerinin mezhebini, Zekeriyya bin Yahya'dan aldı. Bu âlimlerin usullerine ait birçok meseleleri ondan öğrendi. İmam-ı Eş'arî, Ehl-i Sünnet ve'l-cemaat âlimleri ile Ehl-i bidat arasındaki farklı inanışları açıklayan “Makalatü'l-İslamiyyin” adında bir kitap yazdı. İmam-ı Eş'arî bu eserinde, Ehl-i bidat fırkalarının bozuk itikatlarını, inanışlarını anlattıktan sonra Ehl-i Sünnet ve'l-cemaat itikadını açıklamakta ve Ehl-i bidatin yanlış yolda olduğunu en sağlam vesikalarla isbat etmektedir. O, Ehl-i Sünnet'in imamı olup, bozuk fırkalardan mutezile, mücessime, müsebbibe ve diğerlerine karşı bir kalkan idi. Allahü tealanın dinini ve Resulullah'ın sünnetini değiştirmek isteyenlere karşı yılmadan mücadele etmiş, onları susturmuştu.
Eserleri: Zekeriyya bin Yahya'nın eserleri çok kıymetli olup, her birisi yüksek ilminin vesikalarındandır. Başlıcaları şunlardır:
1- Usul-i fıkh: Fıkıh ilmine ait meseleleri bablarına, konularına göre tasnif ederek yazdığı bir eserdir. Ayrıca mezhep imamlarının içtihatlarında ihtilaf ettiği meseleleri de beyan ettiği için “İhtilafü'l-fukaha” adı verilmiştir. Bu eseri büyük bir cilt hâlinde basılmıştır, İmam-ı Sübkî, bu eserin kendisinde bulunduğunu beyan etmektedir. Bu eserde İmam-ı Şafiî, İmam-ı A'zam Ebu Hanife, İmam-ı Malik, İbn-i Ebu Leyla, Ubeydullah bin Hasan el-Anberî, İmam-ı Ebu Yusuf, İmam-ı Züfer, İbn-i Şübrime, İshak bin Raheveyh, Süfyan-ı Sevrî, İbn-i Ebu Zenad, Yahya bin Sa'id, Ebu Ubeyd ve Ebu Sevr gibi büyük âlimler ve onların içtihatları ile ilgili meseleler anlatılmaktadır. Eserin hilafiyyat kısmı, muhtasar hâlinde ayrıca basılmıştır.
Ebu Yahya, bu eserinde önce İmam-ı Şafiî'nin hayatını anlatmaktadır. Bu hususta diyor ki, “Ben eserimde, her ne kadar âlimlerden bazıları yaş bakımından ondan daha büyük olsalar bile, İmam-ı Şafiî ile yazmaya başladım. Çünkü Resulullah Efendimiz; “Kureyş'ten olanları önde tutunuz. Siz onların önüne geçmeyiniz. Kureyş'ten öğreniniz. Onlara öğretmeye kalkışmayınız!” buyurdu. Onların arasında, Resulullah'ın hadis-i şeriflerine, ondan daha çok tâbi olanını ve hadis-i şerifleri İmam-ı Şafiî'den almayan hiç bir kimseyi görmedim.” Ve yine bildirdi ki, “Ben Bedr bin Mücahid'den, işittim. O da, Ahmed bin Leys'ten bildirerek, İmam-ı Ahmed bin Hanbel'in; “Ben kırk seneden beri her namazımda, “Ey Allah'ım! Beni, anamı, babamı ve Muhammed bin İdris eş-Şafiî'yi affve mağfiret eyle!” diye dua ediyorum.” dediğini haber verdi.”
2- Kitabü İleli'l-hadis: Hadis-i şeriflerin illetlerini anlatan ve bu sahada derin bir ilme sahip olduğunu gösteren bir eserdir.
