Merv şehrinde yetişen Şafiî mezhebi meşhur tefsir fıkıh hadis ve tarih âlimidir. İsmi, Abdülkerim bin Muhammed bin Mansur bin Muhammed bin Abdülcebbar es-Sem'anî'dir. Künyesi, Ebu Sa'd olup, “Tacü'l-İslam”, “Muinüddin” ve; “Kıyamüddin” lakapları ile tanınırdı. Sem'an kabilesinin reisiydi. Babası ve dedeleri de âlim ve reis idiler. 506 (m. 1113) senesi Şaban ayında, Merv şehrinde doğdu. İlim tahsil etmek ve hadis-i şerif dinlemek için; Horasan, Maveraünnehr, Irakeyn, Cezire, Şam, Hicaz ve daha birçok şehir ve memleketlerde uzun zaman dolaşmıştır. Nesep ilmine dair sekiz ciltlik Kitabü'l-ensab adında, o zamana kadar benzeri yazılmamış kıymetli bir eser yazdı. Üç cilt hâlinde yazılan Muhtasar'ı meşhur olup, elden ele dolaşmaktadır. Bundan başka, Hatib-i Bağdadî'nin Tarih-i Bağdat'ına on beş ciltten ibaret bir Zeyl ve Merv şehrinin yirmi ciltlik mufassal ve mükemmel tarihini yazmıştır.
Abdülkerim Sem'anî'nin yazdığı İslam eğitim ve öğretim tarihi babıkında önemli olan Edebü'l-imla ve'l-istimla adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası. Eser Feyzullah Efendi Kütüphanesi No: 1557'de kayıtlıdır.
Oğlu Ebü'l-Muzaffer Abdürrahim için yazdığı Mu'cemü'l-meşayıh ve daha pek çok eserleri vardır. 562 (m. 1166) senesinde Merv'de vefat etti. Merv Kabristanı'na defnedildi. Şafiî fakihlerinin büyüklerinden olan Sem'anî, önce babası tarafından 509 (m. 1115) senesinde Nişabur'a götürüldü. Orada, Abdülgaffar eş-Şiruvî, Ebü'l-A'lâ Ubeyd bin Muhammed el-Kuşeyrî ve daha birçok hadis âliminin meclisinde bulundurup, hadis-i şerif dinlemesini sağladı. Babası onu, Merv'de Ebu Mansur Muhammed bin Ali el-Kura'î ve daha başka âlimlerin meclislerine götürüp hadis-i şerif dinletmişti. Babası 510 (m. 1116) senesinde vefat etti. Oğlunun terbiyesini ve tahsilini, büyük âlim ve Ta'lika kitabının sahibi İbrahim el-Merruzî'ye vasiyet etti. Sem'anî, ondan fıkıh ilmini öğrendi ve onun ahlâkı ile ahlâklandı. Amcaları ve akrabaları arasında büyüyüp yetişti. Ergenlik çağına girince, Kur'an-ı Kerim'i ezberledi ve fıkıh ilmine yöneldi. Hadis ilmi ve hadis-i şerif dinlemekle de meşgul oldu. Hıristiyanların elinde bulunan Kudüs şehrini ziyaret etti. İki defa hacca gitti. Nişabur'da; Ebu Abdullah el-Fürarî, Zahir eş-Şehhamî ve ikisinin tabakasından olan âlimlerden, İsfehan'da; Hüseyin bin Abdülmelik el-Hallal, Sa'id bin Ebu Reca ve ikisinin tabakasından olan âlimlerden, Bağdat'ta; Ebu Bekr Muhammed bin Abdülbakî el-Ensarî ve onun tabakasından olan âlimlerden, Kûfe'de; Ömer bin İbrahim el-Alevî'den, Dımaşk'ta; Ebü'l-Feth el-Masisî'den ve ayrıca Buhara'da, Semerkand'da ve Belh'te birçok âlimden hadis-i şerif dinledi.
Sem'anî, memleketi olan Merv'e döndükten sonra, öğrendiği ilimleri derleyip toplamakla ve eser yazmakla meşgul oldu. Hadis-i şerif rivayet edip Amidiyye Medresesi'nde ders okuttu. Birçok ilimde Müslümanların imamı kabul edildi ve herkese ilim öğretti. Vefatına kadar buna devam etti. Sem'anî, zeki ve anlayışı çok bir âlim olup, hızlı ve güzel yazı yazardı. Talebelere ders okutur, dinî suallere fetva verirdi. Vaaz ve nasihat etmekten geri durmazdı. Meclisinde bulunanlara, anlattıklarını yazdırırdı. O, hayatta olanlardan ve vefat edenlerden çok şey yazdı. Güvenilir, hafız ve hüccet olan bir ravi idi. Adil ve dindar bir zat olup, yaşayışı düzgün, sohbetleri çok güzeldi. Çeşitli ilimlerden çok şey ezberlemişti. Kendisinden de; Merv müftüsü olan oğlu Abdürrahim, Ebü'l-Kasım bin Asakir ve onun oğlu Kasım, Abdülvehhab bin Sükeyne, Abdülgaffar bin Menina, Ebu Ravh Abdülmu'ız bin Muhammed el-Herevî, onun oğlu Ebü'l-Muzaffer Abdürrahim bin Sem'anî, Yusuf bin Mübarek el-Haffaf, Ebü'l-Feth Muhammed bin Muhammed es-Saig ve daha birçok âlim de, hadis-i şerif dinleyip rivayet ettiler.
İbn-i Neccar diyor ki: “Ben. Sem'anî'nin yedi binden fazla âlimden ilim öğrendiğini işittim. Bu, kimsenin ulaşamadığı bir mertebedir. Eserleri güzel olup, nesirleri ve şiirleri çoktur. Mizahları latif ve zarif idi. Hafız olup, çok yer dolaşarak, yüz binden ziyade hadis-i şerif ezberledi. Güvenilir ve saduk (sağlam) bir ravi idi. Kendisinin üstadları ve akranı olan birçok âlim,ondan hadis-i şerif dinledi. Biz ve birçok âlim, kendisinden hadis-i şerif rivayet ettik.”
Onun talebesi ve arkadaşı olan büyük hadis âlimi Ebü'l-Kasım bin Asakir de onu methederek dedi ki: “O, şimdi Horasan âlimlerinin şeyhi, üstadıdır. Doğruluğunu, ilmini ve dinlediği hadis-i şeriflerin ve tasnif ettiği, yazdığı kitapların çokluğunu müdafaaya hiç ihtiyacı yoktur. Allahü teala, onu sünnet-i seniyyenin yayılması için yaşatıyor ve Cennet ehlinin amellerinde onu muvaffak ediyordu.”
Eserleri: Çok kitap yazmış olup başlıcaları şunlardır:
1- Zeyli Tarih-i Bağdad, 2- Tarih-i Merv, 3- Tirazü'z-zeheb fî edebi't-taleb, 4- El-İsfar ani'l-esfar, 5- Edebü'l-imla ve'l-istimla, 6- Et-Tezkire ve't-Tebsira, 7- Mu'cemü'l-Büldan, 8- Mu'cemü'ş-Şüyuh, 9- Tuhfetü'l-müsafir, 10- Et-Tühaf ve'l-Hedaya, 11- İzzü'l-uzle, 12- El-Edeb fî isti'mali'l-haseb, 13- El-Menasik, 14- Ed-De'avatü'l-kebire, 15- Ed-De'avatü'l-Merviyye ani'l-Hadareti'n-Nebeviyye, 16- El-Hissü alâ gasli'l-yed, 17- Efaninü'l-besatin, 18- Dühulü'l-hammam, 19- Fedailü salati't-tesbih, 20- Et-Tahbir fi'l-Mu'cemü'l-kebir. 21- El-Ensab, 22- El-Emali, 23- Salatü's-subh, 24- El-Müsavatü ve'l-musafaha, 25- Makamü'l-ulema beyne yedeyi'l-ümera, 26- Leftetü'l-müştak ila sakini'l-Irak, 27- Selvetü'l-ahbab ve rahmetü'l-Eshab, 28- El-Ahtar fî rükubi'l-bihar, 29- En-Nüzu' ile'l-evtan, 30- Savmü'l-eyyami'l-beyd, 31- Tuhfetü'l-İdeyn, 32- Et-Tehaya ve'l-hedaya, 33- Er-Resail ve'l-vesail: Tamamlayamamıştır. 34- Fedailü'd-dik, 35- Zikra habibün Yerhalü ve büşra meşibün yenzilü, 36- Kitabü'l-halave, 37- Fedailü'l-hirre, 38- El-Herise, 39- Tarihü'l-vefatü'l-mütehhırin mine'r-rüvat, 40- Buharu behuri'l-Buharî. 41- Takdimü'l-cifan ile'd-difan, 42- Es-Sıdkı ve's-sadakat, 43- Er-Rubhu ve'l-hasare fi'l-kesbi ve't-ticare, 44- El-İrtiyab an-kitabeti'l-kitab, 45- Hussü'l-İmam alâ tahfifi's-salat ma'al-itmam, 46- Fastü'l-guram ila sakini'ş-Şam, 47- Eş-Şeddü ve'l-addü limen iktena bi Ebu Sa'd, 48- Fedailü Sure-i Yasin, 49- Fedailü'ş-Şam... vs.
Sem'anî'nin babası Muhammed de, büyük bir âlim ve fazilet sahibi bir zattı. Şafiî mezhebi fakihlerinden olup, hadis hafızı idi. Münazara ilminde emsalsizdi. Zamanında onun gibi eser yazan olmadı. Hadis-i şeriflerin metinleri, senetleri ve onların müşkülleri üzerinde çok konuşurdu. Sayısız eserleri vardır. Vefatından önce, gasli (yıkanması) hakkında şiir yazmıştır. 466 (m. 1073) senesinde doğdu ve 510 (m. 1116) senesi Safer ayının ikinci Cuma günü, herkesin Cuma namazından sonra camiyi terk etmesinden sonra, mescitte vefat etti. Merv Kabristanı'nda, babasının yanına defnedildi.
Sem'anî'nin dedesi Mansur da, asrının en büyük âlimlerindendi. Onun büyüklüğünü, dostları da, muhalifleri de itiraf etmişlerdir. Önce Hanefî mezhebinde büyük bir fakihti. 462 (m. 1069) senesinde hac için Hicaz'a gittiğinde, orada Şafiî mezhebine geçmesini gerektiren bir hadise ile karşılaştığında, bu mezhebe intikal etmiş ve memleketine döndüğünde, bundan dolayı çok sıkıntılarla karşılaşmıştır. O, bunlara sabretti. Şafiî mezhebinde de büyük fakih olarak kendisini yetiştirdi. Fıkıh, usul ve diğer ilimlere dair birçok eser yazdı. Minhacü Ehli's-sünne, El-intisar, Er-Reddü ale'l-Kaderiyye, El-Kavatı ve El-Burhan adındaki eserleri başlıcalarıdır. Ayrıca onun güzel bir Tefsir'i ve yüze yakın hadis âliminden rivayet ettiği bin hadis-i şerifi içine alan bir Kitabü'l-hadis'i daha vardır. 426 (m. 1034) senesinde doğup, 489 (m. 1095) yılında vefat etti.
Sem'anî'nin rivayet edip, eserlerinde naklettiği bir hadis-i şerifte buyuruldu ki: Enes bin Malik bildiriyor: Bir gün Hazreti Resulullah'a bir adam gelip; “Ya Resulallah! Kıyamet ne zamandır?” diye sordu. Peygamberimiz; “Onun için ne hazırladın?” buyurunca, büyük bir amel işlediğini söylemedi. Fakat Allahü tealayı ve Resulünü çok sevdiğini bildirdi. Bunun üzerine Resulullah Efendimiz buyurdu ki: “Kişi, sevdiği ile beraber olur.”
Sem'anî'nin en meşhur eseri El-Ensab'ın yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Köprülü Kütüphanesi No: 1010'da kayıtlıdır.
