Şafiî mezhebi fıkıh âlimlerinden. İsmi Ali bin Abdullah bin Ahmed bin Ebi'l-Hasan Ali bin İsa bin Muhammed bin İsa el-Hasenî es-Semhudî el-Mısrî'dir. Hazreti Hasan bin Ali bin Ebu Talib'in ahfadından (torunlarından) idi. Bunun için “Şerif Semhudî” diye meşhur oldu. Künyesi Ebü'l-Hasan ve lakabı da Nureddin'dir. Mısır'da, babasının kadı olduğu Semhud şehrinde, 844 (m. 1440) senesi Safer ayında dünyaya geldi ve orada büyüdü. 911 (m. 1506) senesi Zilkade ayının on sekizinde, Medine'de vefat etti. Kabr-i şerifi Cennetü'l-Bakî kabristanında, Seyyid İbrahim ile İmam-ı Malik hazretlerinin kabirleri arasında bulunmaktadır.
İlk olarak, babası tarafından 853 (m. 1449)'da Kahire'ye götürüldü. Daha sonraları, gerek yalnız ve gerekse babası ile çeşitli vesilelerle bu şehre birçok defa gidip geldi. Bu ziyaretleri esnasında, zamanının en meşhur âlimleri ile tanışıp onlardan çeşitli ilimleri tahsil etti. Evliyanın büyüklerinden Zeyneddin-i Irakî'den tasavvuf ilminin yüksek ve ince marifetlerini elde etti. Bu zat, ona hırka giydirdi. 870 (m. 1465)'te ilk defa hacca gitti ve Medine-i Münevvere'ye yerleşti. Peygamber Efendimizin mübarek mescidi yanında bir hücrede ikamet etmeye başladı. Bir müddet sonra buradan ayrıldı. Babü'r-rahme yanında Temim-i Darî'nin evi olarak bilinen bir meskeni kiralayıp oturdu.
Medine'ye geldiğinde, Mescid-i Nebî'nin 654 (m. 1256) senesindeki yangından sonra yapılan tamiratların, aslına uygun bir şekilde yapılmamış olduğunu gördü. Bu mübarek yer, aşağı yukarı 200 yıllık bir zaman geçmiş olmasına rağmen, çok sathî ve yetersiz bir şekilde tamir edilmişti. Mescid'in eski hâlini araştırıp aslına uygun bir şekilde yapılmasını tavsiye eden bir eser kaleme aldı. Bizzat, Mescid-i Nebî'nin tamiri ve yanına bir kütüphane inşası ile uğraştı. Çok kitap yazdı. 881 (m. 1476)'da ikinci defa hac yapmak üzere Mekke-i Mükerreme'ye gitti. Kendisinin bulunmadığı bu sırada, Medine'de Mescid-i Nebî yanındaki kütüphane, mescidi de harabe hâline getiren yangında kül oldu. Buna çok üzülen Semhudî, hacdan dönünce Mısır'a gitti ve Semhud şehrinde bulunan ihtiyar annesini ziyaret etti. Annesi, bu ziyaretten on gün sonra vefat etti. Annesinin cenazesinin defninden sonra Kahire'ye gitti. Sultan Eşref Kayıtbay kendisini kabul edip maaş bağladı. Çok ihsan ve ikramlarda bulundu. Nezareti kendisine tevdi edilen Medine kütüphanelerini tamir ve tezyin etmek, eksikliğini tamamlamak üzere çok miktarda altın ve kıymetli kitaplar verdi. Kudüs-i şerifi ziyaret ettikten sonra 890 (m. 1485) yılı sonlarına doğru Medine-i Münevvere'ye döndü. Bu sırada Temim-i Darî'nin evinin satılığa çıkarılmış olduğunu gördü. Bunu satın alıp iyice tamir ettirdi. Evlenip çoluk çocuk sahibi oldu. Herkese iyilik eder ve ilim öğrenmek için gelen talebelere ders okuturdu.
Şerif Semhudî, daha küçük yaşta Kur'an-ı Kerim'i ve Minhac kitabını ezberlemişti. Uzun zaman babasının yanında kalıp ilim tahsil etti. Babası ile karşılıklı müzakere ederek, Minhac kitabına Celaleddin-i Mahallî'nin yaptığı şerhini ve Şerhü'l-behçe'nin yarısını okudu. Bunun diğer yarısını da dinleyerek öğrendi. Ayrıca, Şafiî usulüne dair Cem'u'l-cevami' adındaki eseri, İbn-i Malik'in Elfiye'sinin yarısını da babasından okudu. Yine babasından, Buharî'yi ve Münzirî'nin Muhtasar-ı Müslim adındaki hadis kitabını dinledi. Babasıyla ve yalnız olarak, Kahire'ye çok gidip geldi. İlk gelişinde, Şemseddin Cevcerî'den fıkıh, usul ve edebiyat ilimlerini tahsil etti. Ayrıca ondan, İbn-i Hişam'ın Tavdih kitabının hepsini ve Hazreciyye'nin şerh ve haşiyelerini, Veliyyüddin Ahmed'in Şerhü'l-behçe'sini, Celaleddin-i Mahallî'nin Şerhü'l-Minhac'ının çoğunu okuyarak ve kalanını da dinleyerek öğrendi. Yine Şerhu Cem'u'l-cevami' kitabının çoğunu ondan dinledi. Bizzat müelliflerinden okuyup dinlediği eserler de çoktur. Menavî ile çok bulundu. Minhac kitabının tamamını, iki ayrı mecliste ondan okumuştu. Ayrıca Tembih, Havî ve Behçe adındaki eserlerin şerhlerini müelliflerinden okudu. Şerhu Elfiye-i Irakî'den ve Nevevî'nin Bostanü'l-arifin'inden birer bölümünü, Risale-i Kuşeyrî'nin hepsini müelliflerinden okudu. Ayrıca defalarca Sahih-i Buharî'yi, Sahih-i Müslim'den bir bölümü, Barizî'nin Muhtasaru Camiu'l-usul'ünü ve Beydavî tefsiri'nin sonunu da okumuştu.
Yine Şerif Semhudî, Necmeddin bin Kadı Aclun'un huzurunda Minhac'ın tashihinin bir bölümünü, Şemseddin-i Bamî'den Şerhü'l-behçe'nin bir bölümünü, Zeyneddin Zekeriyya'dan Esnaî'nin Şerhü'l-Minhac'ını ve onun feraiz ilmine dair İbnü'l-Haim'in Manzume'sine yaptığı şerhinin çoğunu, Şemseddin-i Şirvanî'den Teftazanî'nin Akaid-i Nesefiyye şerhi'ni ve İsfehanî'nin Şerhi Tavali'inin çoğunu okudu. Mekke'de onunla, kelam ilmine dair birçok meseleleri mübahase ve müzakere ettiler. Keşşaf tefsiri'nin bir bölümünü, Telhis kitabı üzerine Sa'deddin-i Teftazanî'nin yaptığı Muhtasar'ın çoğunu, Mutavvel'den birazını, Seyyid Ibrî'nin Şerhü'l-Minhaci'l-aslî'sini ve daha başka eserleri okuyup ilim tahsil etti.
Semhudî, Alemüddin Bülkinî'nin ve Kâmiliyye Medresesi imamı Kemaleddin'in derslerinde de hazır bulunarak ondan çok ilim öğrendi. Sa'd bin Dirî'den mübahase ile Umdetü'l-ahkâm kitabını okudu. İbn-i Dirî, Bamî, Cevcerî gibi âlimler, ders vermesi hususunda ona izin verdiler. Ders okutmak ve fetva vermek hususlarında, birçok meselede imtihan ettikten sonra Şihabeddin Şarimsahî de ona izin vermişti. Beraberce çok meseleyi müzakere ettiler. Nitekim Zekeriyya, Celaleddin-i Mahallî ve Menavî ile de böyleydiler. Böylece bu iki hususta ihtisas kazandı. Menavî'nin torunu ile evlenmesi sebebiyle onunla sohbeti daha çok oldu. Menavî, Cami-i Velvî'deki hadis derslerinde, Salihiyye Medresesi'ndeki fıkıh derslerinde onu kendisine yardımcı seçti. Semhudî'yi kadılık merkezinin avlusunda küçük bir odaya yerleştirdi. Kendisine kadı yardımcılığını teklif etti. Önce bu vazifeden kaçındı ise de sonra kadılık hizmetlerinin bütün idaresi kendisine verildi.
Eserleri: Memleketi olan Semhud'da, Kahire'de, Medine ve Mekke'de daha birçok âlimden ilim tahsil eden Semhudî, çok kitap yazdı. Bunlardan Hulasatü'l-vefa ve Cevahirü'l-akdeyn kitaplarını okuyan, İbn-i Teymiyye'nin ve Vehhabîlerin bozuk yola sapmış olduklarını iyi anlar. Eserlerinden başlıcaları şunlardır:
1- Hulasatü'l-vefa bi ahbari dari'l-Mustafa: Bu eserde, Medine-i Münevvere şehrinin tarihi, topografyası ve Peygamber Efendimizin kabr-i şeriflerinin ziyaret adabı çok güzel bir şekilde anlatılmaktadır. Bunu, ilk önce geniş bir plana göre El-İktifa' bi ahbari dari'l-Mustafa adı altında kaleme almıştı. Daha sonra sevenlerinin isteği üzerine, bu kitabın bir hulasasını (özetini) hazırlayıp buna Vefaü'l-Vefa adını verdi. Bu hulasayı, Medine'de oturduğu zaman, 886 (m. 1481) senesi Cemaziyelahir ayının yirmi dördünde tamamlamıştı. Medine'de, kütüphanesi yandığı zaman, bu eser Mekke'de yanında idi. Bu sayede eserinin başlıca muhtevası kurtulmuş oldu. Daha sonra bu hulasanın daha yeni bir şeklini kaleme aldı ki bunu bazı yazmalarına ve matbu nüshalarına göre 893 (m. 1488) yılında tamamlamış ve Hulasatü'l-vefa adını vermiştir.
2- Cevahirü'l-akdeyn fî fadli'ş-şerifeyn şerefi'l-ilmi'l-celî ve'n-nesebi'l-âlî, 3- Emniyetü'l-mü'tenin bi ravdati't-talibîn: Nevevî'nin eserinin şerhidir. 4- İkmalü'l-mevahib: El-Mevahibü'l-kerim adındaki eserin zeylidir. 5- Envarü's-seniyye fî ecvibeti es'ileti'l-Yemeniyye, 6- İzahü'l-beyan lima eradehu'l-hüccete men leyse fi'l-imkan ebde'a mimma kane, 7- Dürerü's-semut: Abdestin şartlarını bildiren bir eserdir. 8- Def'u't-taarruz ve'l-inkâr libastı ravdati'l-muhtar, 9- Zirvetü'l-vefa bi ahbari dari'l-Mustafa, 10- Şerhu'l-izah: İmam-ı Nevevî'nin, haccın rükünleri hakkındaki eserinin şerhidir.
11- Şifaü'l-eşrak li hükmi ma yeksiru bey'uhu fi'l-esvak, 12- Tibü'l-kelam bi fevaidi'l-İslam, 13- İkdü'l-ferid fî ahkâmi't-taklid, 14- El-Gumaz ale'l-lümaz fî ehadisi'l-mevzua, 15- El-Lü'lü'ü'l-mensur fî nasihati'l-vülati'l-umur, 16- El-Muharrer fî tayini't-talâk, 17- Minyetü'l-mu'tedin bi ravdü't-talibîn, 18- Mevahibü'l-kerimü'l-fettah fi'l-mesbukı ve'l-müştegılı bi'l-istiftah.
