Maveraünnehr'de yetişen Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden. Künyesi, Ebü'l-Hüseyin olup; ismi, Ali bin Hüseyin bin Muhammed el-Kadı es-Sugdî el-Hanefî'dir. Sugdî Maveraünnehr'de bulunan Sugd kasabasında doğdu. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. 461 (m. 1068) senesinde Buhara'da vefat etti. Sugdî'nin talebesi olan Şemsü'l-eimme es-Serahsî kendisinden Es-Siyer el-Kebir'i rivayet etmiştir. Faziletli ve münazarayı seven bir fıkıh âlimi olan Sugdî, fetva makamına yükselince kendisine kadılık vazifesi verildi. Maveraünnehr'de zamanın Hanefî mezhebi fıkıh meselelerinin danışıldığı tek âlimdi.
Eserleri: Yazdığı eserlerden bazıları şunlardır: 1- En-Nutafu fi'l-fetava, 2- Şerhü edebü'l-kadi lil-Hassaf, 3- Şerhu Camiu'l-kebir, 4- Şerhu Siyeri'l-kebir.
En-Nutafu fi'l-fetava isimli eserinde taharet bahsini şöyle anlatmaktadır: Taharet (temizlik) iki türlüdür. Birincisi, ibadet olan taharet, ikincisi necasetten taharettir. İbadet olan taharet de iki çeşittir. Birincisi, su ile olan taharettir ki, bu da abdest ve gusüldür. İkincisi, toprak ile olandır ki, bu da teyemmümdür. Abdestin farzı, Hanefî âlimlerine göre dörttür. Yüzü, kolları yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek ve ayakları yıkamaktır. İmam-ı Şafiî ve İmam-ı Malik'e göre, bu farzlara ilaveten niyet ve tesmiye (Besmele çekmek) de farzdır. Ahmed bin Hanbel ve İshak bin Raheveyh'e göre ise, bu dört farza ilaveten mazmaza (ağza su vermek) ve istinşak (burna su vermek) de farzdır.
Sugdî hazretleri, eserin Kitabü'l-büyü kısmında buyuruyorlar ki: Allahü teala alış verişi helal, faizi haram kıldı. Faiz alıp vermekten nehyetti. Allahü teala Kur'an-ı Kerim'de mealen buyurdu ki: “Ey iman edenler! Mallarınızı, aranızda batıl sebeplerle yemeyin. Ancak birbirinizden hoşnut olarak, ticaret yolu ile olmak başka.” (Nisa suresi: 29) Alış veriş mülk edinmedir. Mülk edinme iki çeşittir. Birincisi, eşyanın menfaatini mülk edinmektir. Mesela, bir binayı kiralayarak bunun menfaati mülk edinilmiş olur. Eşyanın menfaati iki şekilde olur. Birincisi, bir bedel karşılığıdır. Kiralamak gibi. İkincisi, bedel karşılığı olmaksızın menfaati mülk edinmedir. Ariyet gibi (ödünç vermek). İkincisi ise, eşyanın kendisini mülk edinmektir. Eşyanın kendisi de iki şekilde mülk edinilir. Birincisi, bir bedel karşılığı mülk edinmedir. Mesela, alış veriş ile mülk edinmek gibi. İkincisi, bir bedel karşılığı olmayan mülk edinmedir. Mesela, hediye, sadaka, miras gibi.
Şu beş şey olmadıkça alış veriş tamam olmaz: 1- Bir müşteri ile satıcı, bir mecliste icab ve kabulde yani birisi şu kadar fiyata sattım, diğeri de şu kadar fiyata satın aldım demeleri gerekir. 2- Semen (bedel) bildirmelidir. 3- Satılan malın bildirilmesi (taayyün etmesi) lazımdır. 4- Satılan mal kıymetli mal olmalıdır. (Kıymetinin bir felsten yani bir altın liranın kıymeti olan kağıt lira adedinin on beş te biri kadar kuruş değerinden aşağı olmamalıdır.) 5- İcab ve kabulde bulunanların mebi' ve semeni kabzetmeleri gerekir.
Alış veriş iki kişi ile olur. Kişi kendi kendine alış veriş yapamaz. Ancak, kendi çocuğunun ihtiyacını kendi dükkanından alabilir. Yetimin vasîsi olanlar için de böyledir. Semen ve satın alınan mebi'in sıfatını, cinsini vb. özelliklerini bildirmek lazımdır. Zira satın alınan malda veya bedelde her türlü bilgisizlik, alış verişi fesheder. Satılık mal yedi türlü olur:
1- Hazır ve ayndır, yani tayin edilmiştir. Satması sahihtir. 2- Hazır değildir. Fakat tayin edilmiştir ve teslimi mümkündür. Hududu bildirilen arsa gibi. Satması sahihtir. 3- Mülktür. Fakat teslimi mümkün olmaz. Firarî hayvanı, gayb olan eşyayı satmak batıldır. 4- Teslimi mümkün, fakat ayn değildir. Yani müşteri tanımaz. Fasittir. Bir sürüden bir koyun satmak gibi. Teslimi mümkün, fakat zararlı olursa yine fasittir. Evin bir direğini satmak gibi. 5- Bir kimseye ödünç verilmiştir. Yalnız ona ve peşin satmak caiz olup, başkasına satmak fasittir. 6- Bir kimseye emanet, ariyet, yahut kira veya rehin, yahut sermaye olarak verilmiştir. O kimseye satmak caiz ise de, alıp tekrar teslim etmek lazımdır. 7- Satılan mal, gasp veya hırsızlık yahut hıyanet sureti ile müşteride bulunur. Bu müşteriye satılabilir. İkinci teslime ihtiyaç yoktur.
