Hadis, tefsir ve fıkıh âlimi, vaiz ve hatip. Peygamber Efendimizin soyundan olup seyyiddir. Aslen Van'ın Hoşap (Bugünkü Güzelsu) kasabasındandır. Babası Vanî Bistam Efendi'dir. Van'da doğmuş olup doğum tarihi bilinmemektedir. Babasından dolayı Vanîzade, kendisi Van'da doğduğu için de Vanî nisbetleri ile meşhur oldu. 1096 (m. 1685) senesinde Bursa yakınlarında Kestel köyünde vefat edip orada kendi yaptırdığı caminin girişine defnedildi.
Vanî Mehmed Efendi'nin kürsü vaizliği yaptığı Eminönü'ndeki Yeni Cami.
Vanî Seyyid Mehmed Efendi, ilk tahsiline Van'da başladı. Doğunun belli başlı ilim merkezlerini dolaştı. Gence, Karabağ ve Tebriz gibi bazı beldelere seyahat edip âlimlerden ilim tahsil etti. Nureddin Şirvanî'den Halvetî yolunun tasavvuf bilgilerini aldı. Daha çok tefsir, hadis, fıkıh ve tarih bilgileri üzerinde çalışan, edebiyat ve belagatta yükselen Mehmed Efendi, Erzurum'da yerleşti. Camilerde vaaz ve nasihatlar ederek, insanlara Allahü tealanın emir ve yasaklarını bildirirdi. Erzurum'da bulunduğu sırada evlenip çoluk çocuk sahibi oldu. Daha sonra yetişen iki kızından birini talebelerinden Şeyhülislam Seyyid Feyzullah Efendi'ye, diğerini de yine talebelerinden Bursa Sultaniyesi müderrislerinden Mustafa Efendi'ye verdi. Bu damadı daha sonra “Vanî damadı” diye tanındı. Bilgisi ve hitabetiyle, herkesin hayranlığına mazhar olan Mehmed Efendi, Erzurum beylerbeyi Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa ile sohbet edip nasihatlarda bulundu. Fazıl Ahmed Paşa'nın babasının vefatı üzerine sadrazam tayin olunarak İstanbul'a çağrılmasından sonra Mehmed Efendi'nin namı İstanbul'da da duyulmaya başladı. Padişah Dördüncü Mehmed Han'ın emriyle İstanbul'a çağrıldı. 1072 (m. 1661) senesinde İstanbul'a geldi.
Vanî Mehmed Efendi'nin Bursa Kestel'deki kabrinin önden görünüşü (sağda) ve yandan görünüşü (solda).
Vanî Mehmed Efendi tarafından Bursa Kestel'de yaptırılan Cami (sağda) ve Camiinin içinden bir görünüş (solda). Kuzeydeki giriş kapısı üzerinde bulunan dört satırlık mermer kitabeden Miladi 1673-1674 yıllarında yaptırıldığı öğrenilmektedir.
Padişah hocası (Hünkâr şeyhi) ve Yeni Cami'de ilk kürsü vaizi oldu. Şehzade Mustafa'nın da hocalığını yaptı. Padişah vaizi olunca şehzade Mustafa'nın terbiyesini talebesi ve damadı Feyzullah Efendi'ye bıraktı. Padişah hocası olması dolayısıyla “Şeyh Mehmed” namıyla anılmaya başlanan Mehmed Efendi'nin Yeni Cami kürsüsünden ettiği vaazlar, büyük itibar gördü. Züht ve takvası, dünyaya ehemmiyet vermeyip Allahü tealadan çok korkması, itibarını yükseltti. Vaaz ve nasihatları pek tesirli oldu. 1076 (m. 1665) senesinde bazı sahte tarikatçıların çığırdan çıkan, zaman zaman İslamiyetin dışına taşan hâl ve hareketlerinin durdurulması için Padişah'tan ferman çıkarttı. Babaeski'de Hurufî sapıklarının işgal edip kirlettikleri medreseyi yıktırdı. Mesihlik iddiası ile ortaya çıkan Sabatay Sevî'nin sorgusuna katıldı. 1094 (m. 1863) senesinde Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki İkinci Viyana Seferi'ne ordu şeyhi olarak katıldı. Seferden sonra Bursa yakınlarındaki Kestel köyüne gönderildi. İstanbul'da boğazda kendi adıyla anılan Vaniköy'de bir cami ve medrese yaptırdığı gibi, Bursa Kestel'de de büyük bir cami ve mektep yaptırdı. 1096 (m. 1685) senesinde orada vefat etti. Cami girişinde defnedildi.
Vanî Mehmed Efendi'nin Araisü'l-Kur'an ve nefaisü'l-furkan adlı eserinin Feyzullah Efendi Kütüphanesindeki yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve Dürerü'l-hükkam üzerine yaptığı Ta'likat'ın yazma nüshasının ilk sayfası (solda). Eser Feyzullah Efendi kütüphanesindedir. Vanî Mehmed Efendi'nin iki talebesi çok meşhur olmuştur. Biri damadı Feyzullah Efendi, diğeri şair İshak bin Hasan Tokadî'dir. Ahmed, Mahmud, Selman ve kaynaklarda adı belirtilmeyen bir oğlu ile birlikte 4 çocuğu vardı.
Vanî Mehmed Efendi'nin Vaniköy'de yaptırdığı Camii.
Vanî Mehmed Efendi Sabatay Sevî'nin sorgusuna katılmış, onun verdiği cevapları gördükten sonra şunları söylemekten kendini alamamıştır: “Bu adamın Müslümanlığı kalbî hisler ve ihlas ile kabul ettiğine kani değilim. Fakat dinimiz şüpheyi reddeder ve kişinin imanı üzerine hüküm ancak Cenab-ı Hakk'ındır. Bu itibarla ihlas ile Müslüman olmasını niyazdan başka bir şey yapamam.” Eserleri: Pek çok talebe yetiştiren Vanî Mehmed Efendi, birçok kıymetli eser kaleme aldı. Bazıları şunlardır: 1- Araisü'l-Kur'an ve nefaisü'l-furkan: Kur'an-ı Kerim'deki kıssaların tefsiridir. Bir nüshası Kayseri Raşid Efendi Kütüphanesi No: 21525'te vardır. 2- Hulasatü't-tefasir, 3- Risale-i mebde' ve'l-me'ad, 4- A'malü'l-yevm ve'l-leyl: Sabah ve akşam okunacak duaları anlatır. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı No: 164/1'de kayıtlıdır. 5- Sahte tasavvufçulara kanmamak lazım olduğunu bildiren bir risale. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Lala İsmail Kısmı No: 685/1'de kayıtlıdır. Ayrıca devlet büyüklerine gönderdiği nasihat mektuplarını ihtiva eden bir Münşeat'ı vardır. Bu Münşeat Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Kısmı No: 4308'de kayıtlıdır. Eserleri çeşitli kütüphanelerde mevcuttur.
