Osmanlılar zamanında yetişen âlim ve şairlerden. İsmi Üveys bin Mehmed olup Veysî ve Molla Üveys isimleri ile tanınır. Şair Makalî'nin hemşirezadesidir. Babası Manisa'ya bağlı Alaşehir beldesinde kadı idi. 969 (m. 1561) senesinde Alaşehir'de doğdu. 1037 (m. 1628)'de Üsküp'te vefat etti. Kabri şehrin dışında Hacılar yolu diye bilinen Kumanova Caddesi üzerindedir.
Hanefî mezhebi âlimlerinden olan Veysî, Muradiye'de Molla Salim'in dergâhına devam ederek yetişti. Onun ilim ve feyzinden çok istifade etti.
Anadolu kazaskeri olan Molla Ahmed Efendi'nin derslerine de devam ederek ilmini ilerletti. İcazet aldı. Bundan sonra talebe okutmaya başladı. Mısır'da Benî Hıram beldesine kadı olarak tayin edildi. Vezir Ali Paşa zamanında divan kâtibi oldu. Akhisar, Tire, Alaşehir ve Tırhala gibi beldelerde kadılık yaptı. Bazı kazaların malî işlerinde müfettiş olarak vazife yaptıktan sonra Serez kadılığına getirildi. Veziriazam Ali Paşa, Macaristan'a yaptığı sefer esnasında Sofya Ovası'na varınca Veysî'yi Orduyu hümayun kadılığına tayin etti. Veziriazam Ali Paşa bu seferde şehit olunca Veysî de bu vazifesinden ayrılıp İstanbul'a döndü. Divan-ı Hümayun tarafından Rodoscuk kazasına kadı olarak tayin edildi. 1013 (m. 1604) senesinde Üsküp kadılığına tayin olundu. İki sene sonra Muharrem ayında Sakız kazası kadılığı verildi ise de birkaç ay sonra tekrar Üsküp'teki vazifesine getirildi. Buna; “Yine Veysî Efendi hâkim oldu Şehr-i Üsküp'e (1015)” mısrası tarih düşürülmüştür. 1015 (m. 1606) senesi Safer ayında Rumeli beldelerinden Tırhala'ya kadı oldu. İnebahtı, Eğriboz teftiş ve tahsil-i emval memuriyetlerinde de bulunduktan sonra üçüncü defa Üsküp kadılığına tayin olundu.
Dürretü't-tâc fî sireti sahibi'l-mirac adlı eserinin yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve 2a sayfası (solda). Eser Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Is. Ms.: 377'de kayıtlıdır. Veysî'nin yazdığı Habname adlı eserin yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve matbu nüshasının ilk sayfası (solda). Yazma nüsha Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 389/2'de kayıtlıdır.
1032 (m. 1622) senesine kadar Gümülcine kadılığı dahil çeşitli vazifelerde bulundu. Bu arada birkaç defa Üsküp kadılığına getirildi. 1034 (m. 1624) senesinde Cemaziyelevvel ayında yedinci defa getirildiği Üsküp kadılığından iki sene sonra ayrıldı. Ayrıldıktan bir sene sonra Zilhicce'nin ondördüncü günü Üsküp'le vefat etti. Nur dolu kabri Üsküp beldesinin dışındadır. Veysî Efendi, güzel yazmakta öncü, dini savunmak ve kelimeleri kullanmakta pek mahirdi. Güzel hasletleri ile kendisini herkese sevdirdi ve kabul ettirdi. İfade kabiliyeti fevkaladeydi. Bazıları Veysî için; “İlminden şiiri üstün, şiirinden nesri üstün, sohbeti ise nesrinden daha üstün ve güzeldi.” demişlerdir. Üstün yaratılışı, ahlâkının fevkalade olması ve başka güzel hasletleri kendisinde toplaması sebebiyle, herkes tarafından sevilip sayılan pek kıymetli bir zattı. Şairliği de çok kuvvetli idi. Şair Bakî'nin vefatından sonra “Sultanü'ş-şuara” yani şairlerin sultanı ünvanı buna verilmiştir.
Meracü'l-bahreyn fî ecvibe li sahibi'l-Kamus an itiradatihi ale'l-Cevherî adlı eserinin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser Köprülü Kütüphanesi No: 1571'de kayıtlıdır.
Şehadetname-i Veysî diye de bilinen Düsturü'l-amel adlı eserinin matbu ilk sayfası (sağda) ve mektuplarını ihtiva eden Münşeat adlı eserinin ilk sayfası (solda).
Eline kalem aldığı zaman, hiç düşünmeden ve zahmet çekmeden çok güzel, kafiyeli şiirler yazar, marksadını çok güzel anlatırdı. Eserleri: Fesahat, belagat ve edebî lisanı ile çeşitli eserler telif etmiş olup bazılarının isimleri şöyledir:
1- Habname (Türkçe): Birinci Ahmed Han ile Büyük İskender'in rüyada karşılıklı konuşmalarını anlatır. 1293'te İstanbul'da basılmıştır. 2- Dürretü't-tâc fî sireti sahibi'l-miraç (Türkçe): Buna, Siyer-i Veysî de denir. 1294'te İstanbul'da basılmıştır. 3- Düsturü'l-amel: Bu eserinde İslam'ın beş şartını ve bunların ehemmiyetlerini anlatır. Bu kitap, Şehadetname-i Veysî ismiyle de tanınır. 1286'da İstanbul'da basılmıştır. 4- Fütuh-u Mısır, 5- Meracü'l-bahreyn fî ecvibe li sahibi'l-Kamus an itiradatihi ale'l-Cevherî: Müellif hattı nüshası Ragıb Paşa Kütüphanesi No: 1239/1415'tedir. 6- Hediyyetü'l-muhlisin, 7- Divan: Bir nüshası Topkapı Sarayı Revan Köşkü Kütüphanesi No: 776'da kayıtlıdır. Risale-i Amr bin Âs, 9- Tevbename: Zeyneddin Hafî'nin hikmet ve sözlerini ihtiva eder. 10- Münşeat: Mektup ve yazışmaları ihtiva eder. 11- Gurretü'l-asr fî tefsiri sureti'n-Nasr.
