Osmanlı Devleti zamanında yetişen büyük kıraat âlimi. Abdullah Hilmi Efendi, Amasyalı Şeyhü'l-kurra Yusuf Efendizade Muhammed Efendi'nin oğludur. 1085 (m. 1674) senesinde Amasya'da doğdu. 1167 (m. 1754) senesi Zilhicce ayında İstanbul'da vefat etti. Topkapı haricinde Maltepe Caddesi'ndeki kabristanlığın sağ tarafında, babasının kabri yanında medfundur. Yusufzade Abdullah Hilmi Efendi, din ve fen ilimlerinde fazilet ve irfan hazinesi bir zattı. Bilhassa kıraat ilminde emsalsizdi. Kıraat vecihlerini babasından öğrendi. Arabî ilimleri İbrahim Efendi'den, aklî ilimleri Ali bin Süleyman Mansurî ve Kara Halil Efendi'den tahsil etti. Halvetî yolunun büyüklerinden Şeyh İlyas Sakızî'nin sohbetlerinde yetişip tasavvuf yolundaki seyr ve sülukünü tamamladı. İcazetname aldı. 1148 (m. 1735) senesinde Çorlulu Ali Paşa'nın sadrazamlığında Saray-ı hümayun hocalığına tayin olunup ilminden çok istifade edildi. Sonraları eser yazmaya başladı. Gelecek nesillere yadigar bıraktığı kitapları, ilmî üstünlüğüne en büyük delildir.
Yusufzade Abdullah Hilmi Efendi, herkesten sevgi ve itibar gördü. Hacca gitmeye niyet ettiğinde, fazilet ve kemalinden nasip alan eski sadrazam Yeğen Ahmed Paşa, yolculuk ihtiyaçlarını kolaylaştırmak ve yardımcı olmak üzere bin altın hediye etti. Hicaz'a gittiğinde, Hicaz, Mısır ve Şam'daki âlimler, kendisinin tefsir, hadis ve kıraat ilmine dair derslerini dinleyip bahsi geçen ilimlerdeki ihtisasına hayran oldular. Kendisinden icazet aldılar. Abdullah Efendi, elli sene, camilerde, medreselerde ders okuttu, ilme hizmet etti. Çok talebe yetiştirdi. Talebelerinin en meşhuru, Üsküdar'da medfun olan Müftîzade Muhammed Sadık Erzincanî ile Bursa'da medfun bulunan Benderli Şeyhü'l-kurra Ebu Bekr efendilerdir.
Haşiye alâ Kara Davud mine'l mantık adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 291'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve İtilaf fi vücuhi'l-ihtilaf adlı eserinin Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Isl. Ms. 469'de kayıtlı mecmuadaki yazma nüshasının ilk sayfası (ortada) ve yine Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Isl. Ms. 469'de kayıtlı mecmuadaki Reddü'l kıraati bi'ş-şevaz adlı risalenin yazma nüshasının ilk sayfası (solda). Yusufzade Abdullah Hilmi Efendi'nin 28 senede yazdığı Buharî-i şerif şerhi'nin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser Halil Hamid Paşa Kütüphanesi No: 1667/1'de kayıtlıdır.
Abdullah Efendi, önce Sultan Üçüncü Ahmed Han sonra da Sultan Birinci Mahmud Han ile görüşüp her ikisinden de izzet ve ikram gördü. İlmî çalışmalarından dolayı takdir edildi. Sultan Mahmud Han onu saray içinde kendisinin inşa ettirdiği Saray-ı hümayun Kütüphanesi'nin hafız-ı kütüplüğüne tayin etti. Vefatına kadar burada ilmî çalışmalarda bulundu. Şiirle de alâkası olduğundan, “Hilmi” mahlasıyla, Arapça, Farsça ve Türkçe şiirler söyledi. Peygamberimize ait bir naatı şöyledir.
“Fezay-i dergâhın kân-ı atâdır ya Resulallah! Cenab-ı melce-i ehl-i recadır ya Resulallah!”
Eserleri: Yusufzade Abdullah Hilmi Efendi, çok kıymetli eserler yazdı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Buharî-i şerif şerhi: Buharî-i şerife yirmi sekiz sene zarfında yazdığı otuz cilt üzerine mufassal (geniş tafsilatlı) bir şerhtir. Eserini padişaha hediye ederek pek çok takdir ve tebrike mazhar oldu. Bin altın, bir kat kıymetli elbise ile taltif edildi. Müşkilatü Şatıbî adlı eserinin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Isl. Ms. 469'de kayıtlı mecmua içindedir. Müellifin el yazısı ile yazma bir takımı, Fatih Kütüphanesi'nde, bir takım da Hamidiye ile Veliyyüddin Efendi kütüphanelerinde, bir takımı da Serez Kütüphanesi'ndedir.
2- Müslim-i şerif şerhi İnayetü'l-mün'im: Yedi cilt üzerine yarısına kadar bir şerh olup bir takımı Hamidiye Kütüphanesi'ndedir. 3- Nefhatü'l-fayıha fî Tefsir-i Sureti'l-Fatiha, 4- Haşiyei Beydavî alâ sureti'l-Mülk, 5- Haşiye alâ adabı nur Ebü'l-Feth, 6- Haşiye ale'l-Hayalî, 7 Haşiye alâ Kara Davud mine'l-mantık, 8- Haşiye alâ şerh-i Kadmir, 9 Ravdatü'l-vaizin, 10 Kafiyename: Her Arapça kelime, Farsça ile şerh edilmiştir, bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi'ndedir. 11- Reddü'l kıraati bi'ş-şevaz: Kıraat ilmine dairdir. 12- Beyan-i meratibi'l-meddat, 13 Tuhfetü't-talebeti fî beyan-i meddat-ı tarafi't tayyibe, 14- İtilaf fi vücuhi'l-ihtilaf, 15- Meharicü'l-huruf, 16- Zühretü'l-hayati'd-dünya, 17 Risale-i harfi'd-dadi's-Sahih, 18- Kelamü's seni fî mevlidi'l-Mustafa. 19- Müşkilatü Şatıbî. Eserlerinin tamamı elli beş adet olup yirmi sekizi de diğer ilimlere dairdir.
