Hadis ve Hanefî mezhebi usul-i fıkh âlimi. İsmi Abdullah bin Yusuf bin Muhammed olup künyesi Ebu Muhammed'dir. Lakabı Cemaleddin'dir. Doğum tarihi bilinmemektedir. Aslen Habeşistan yakınlarındaki sahil kenti olan Zeyla'dan olduğu için Zeylaî diye tanındı. 762 (m. 1360) senesinde Kahire'de vefat etti. Zeylaî fıkıh ilminde yetişti. Bu ilimde yüksek derecelere kavuştu. Hadis-i şerif ilminde yükselerek, bu ilimde de söz sahibi oldu. Çok hadis-i şerif öğrendi. Hadis-i şerif dinlediği âlimlerden bazıları şunlardır: Necib Harranî'nin talebeleri, Mesned-i İskenderiyye Şihabeddin Ahmed et-Ticibî, Fakihü'l-Kahire Şihabeddin Ahmed bin Muhammed el-Ensarî, Şemseddin Muhammed bin Ahmed, Celaleddin Ebü'l-Fütuh Ali bin Abdülvehhab, Takıyyüddin bin Abdürrezzak el-Lahmî, Taceddin Muhammed bin Osman, Cemaleddin Abdullah bin Ahmed el-İskenderî.
Takıyyüddin Ebu Bekr Temimî onun hakkında: “Zeylaî; Kenz kitabının açıklayıcısı Fahreddin Zeylaî, Kadı Alaeddin Türkmanî ve birçok âlimden ilim öğrendi. Hadis kitaplarını mütalaa ile meşgul olduktan sonra meşhur fıkıh kitabı Hidaye'nin ve Keşşaf tefsiri'nin hadis-i şeriflerini tahric (kaynaklarını tespit) etti.” demektedir. İbn-i Hacer onun hakkında şöyle der: “Hocam Irakî bana, Zeylaî ile beraber bazı kitapların hadis-i şeriflerini tahric için çalışırken, kendisinin İhyau ulumiddin'in hadis-i şeriflerini, Zeylaî'nin ise Hidaye ve Keşşaf'ın hadis-i şeriflerini tahric ettiğini, bu hususta birbirlerine yardımcı olduklarını, Zerkeşî'nin de Rafiî'nin hadis-i şeriflerini tahric ederken Zeylaî'nin bu eserinden faydalandığını söyledi.”
Büyük âlim Muhammed Zahidü'l-Kevserî, İbni Fihd'in zeyline yaptığı haşiyelerde şöyle der: “İbn-i Hacer, hadis-i şerif tahriclerinde Zeylaî'nin, Hidaye adlı eserden yaptığı hadis-i şerif tahriclerinden faydalanmıştır. Zeylaî, derece bakımından Irakî'den üstündür. Fakat Zeylaî'nin Irakî ile hadis-i şerifleri tahric ederken arkadaşlık etmesi, beraber çalışması, onun güzel ahlâk ve tevazusunu göstermektedir. Zaten yapmış olduğu hadis-i şerif tahricleri; onun ilminin derinliğine hadis-i şeriflerin manasına, ravilerinin isimlerine, hadis metinlerine, hadis-i şeriflerin geldiği yollara ne kadar muttali ve aşina olduğunu gösterir. Zeylaî'nin bu eseri (Hidaye'nin hadis-i şeriflerinin tahrici) asırlar boyunca ilim ehli arasında çok itibar görmüş ve elden ele dolaşmıştır.” Abdülhay Lüknevî, El-Fevaidü'l-behiyye ismindeki kitabında; “Zeylaî'den sonra gelen ve Hidaye adlı eser üzerine açıklama yapan âlimler, onun Hidaye üzerine yaptığı tahricinden faydalanmışlardır. İbn-i Hacer de Veciz şerhi'nin ve daha başka kitapların hadis-i şeriflerini tahric ederken ondan faydalanmıştır.” demektedir. Büyük âlim Muhammed Enver Şah Keşmirî ise onun hakkında şöyle der: “Zeylaî, tasavvuf büyüklerinden ve hadis âlimlerinin ileri gelenlerindendir. Hadis ilminde çok derin bir âlimdi.”
Zeylaî'nin Nasbü'r-raye li tahrici Ehadisi'l Hidaye kitabının hususiyetleri: Bu kitap Hanefî mezhebi için çok kıymetli bir müracaat eseridir. Malikî, Şafiî ve Hanbelî mezhepleri için de çok faydalıdır. Bu kitap, Hanefîler için sağlam bir delil olduğu gibi, diğer üç mezhep de bu kitaptan uzak kalamaz. Bu kıymetli eser, aynı zamanda Resulullah Efendimizin hadis-i şerifleri için büyük bir hizmettir. Bu esere bir fıkıh âlimi ihtiyaç duyduğu gibi, hadis âlimi de ihtiyaç duyar. Bu eser, fıkıh ve hadis âlimleri için sağlam bir ölçüdür. Yine bu eser, hadis-i şerifler hususunda Müslümanlara çok faydalı bilgiler vermektedir. Hadis ilmi ile alakalı bilgileri kendinde toplamaktadır. Fıkıh âlimi olan, onda ahkâm hadislerini, muhaddis olan isravilerin ahvalini ve hadis-i şeriflerdeki inceliklere dair bilgileri bulur. Ayrıca bu eserde, elimizdeki eserlerde bulunmayan cerh ve tadil ve hadis ilmi ile alakalı hususlarda, hadis âlimlerinin sözlerini bildirmektedir.
Kitabü'l-İs'af'ın Daru'l kütübi'l-Mısriyye hadis No: 132'de kayıtlı yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda), ilk sayfası (ortada) ve Tahricü'l-ehadis ve'l asar adıyla basılan bir diğer baskısının kapak sayfası (solda).
Bu eseri, Hafız İbn-i Hacer kısaltmış ve ona, Ed-Diraye fî telhisi nasbi'r-raye ismini vermiştir. Hadis âlimlerinden Kasım bin Kutluboğa da Zeylaî'nin bu eserine zeyl yaptı; buna Münyetü'l-elmei fima fate min tahrici ehadisi'l-Hidaye ismini verdi. Hidaye haşiyesi Fethü'l-Kadir'in müellifi, büyük âlim İbn-i Hümam da Hanefî mezhebine dair hükümlerin delillerinde birkaç mesele haricinde, Zeylaî'nin tahricinden fazla bir şey bildirmemiştir. Zeylaî'nin diğer bir eseri de Tahricü ehadisü'l-Keşşaf'tır.
Zeylaî'nin yazdığı Nasbü'r-raye li tahrici Ehadisi'l Hidaye kitabının kapak sayfası (sağda) Keşşaf tefsirinin hadislerinin tahrici olan Kitabü'l-İs'af adlı eserinin kapak sayfası (solda). Zeylaî'nin yazdığı ve hukukçular arasında çok meşhur olan Tebyinü'l hakaik fî şerhi Kenzi'd dekaik adlı eserin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Köprülü Kütüphanesi No: 579'da kayıtlıdır.
