Meşhur nahiv âlimlerinden. İsmi, Abdülkahir bin Abdurrahman bin Muhammed el-Cürcanî’dir. Künyesi, Ebu Bekr’dir. İran’ın Hazar Denizi kıyısında bulunan Cürcan kasabasında doğdu. Nahiv ilminde meşhur ve en büyük âlimlerden oldu. Vera, takva ve fazileti çok olup dillerde dolaşırdı. İtikat ta Eş’arî ve amel de Şafiî mezhebindeydi. Çok kıymetli şiirleri vardır. 471 (m. 1078) senesinde Cürcan’da vefat etti.
Nahiv âlimlerinden olan Ebu Bekr-i Cürcanî, Arap dili ve edebiyatında imam, en büyük üstad kabul edilmektedir. Nahiv ilmini, yalnız Ebu Ali Farisî’nin yeğeninden almış, ondan başkasından öğrenmemiştir. Zira memleketinden çıkıp başka tarafa gitmemişti. Arapçanın lügat, sarf, nahiv, meani, beyan gibi alet ilimlerinde, zamanının âlimleri arasında en ileri gelenlerdendi. Kendisinden, Ali bin Ebu Zeyd el-Fasihî çok ilim aldı.
Hafız Silefî diyor ki: “O, vera ve züht sahibiydi. Kanaat etmesi çoktu. Dünya malına düşkün değildi. Bir gün, Ebu Bekr-i Cürcanî namazda iken evine hırsız girdi. Evde bulunan her şeyi alıp götürdü. Cürcanî, soygunun farkına vardığı hâlde namazını bozmadı.”
Eserleri:
1- Esrarü’l-belağa: Kendisinden önceki çalışmalardan faydalanarak belagat ve şiirin belli başlı meselelerini ana hatları ile ortaya koyduğu bir eserdir.
2- Delailü’l-i’caz: Bu da Kur’an-ı Kerim’in i’cazının nazımda olduğunu söyleyerek birçok belagat konularını işlediği orijinal bir eserdir.
3- Er-Risaletü’ş-Şafiyye: Kur’an-ı Kerim’in i’cazına dair olan bu risalenin Delailü’l-i’caz’dan daha önce yazıldığı tahmin edilmektedir. İlk iki kitapta olduğu gibi bunda da nazım görüşü ağırlıklı olarak işlenmektedir. Eser 1956’da Kahire’de neşredilmiştir.
4- El-Avamilü’l-mie (Mietü amil): Kelime ve cümlelerin i’rabına tesir eden yüz amilden bahseden gramer kitabıdır. Yüzlerce baskısı yapılmıştır.
5- Kitabü’l-Cümel: Müellif, gramere dair muhtasar bir kitap olan ve El-Cürcaniyye diye de bilinen bu eseri Et-Telhîs adıyla kendisi şerhetmiştir. Eser Şam’da 1972’de neşredilmiştir.
6- El-Muhtar min şi’r (min devavin) el-Mütenebbi ve’l-Buhtürî ve Ebu Temmam: Adı geçen üç şairin şiirlerinden derlenmiş bir antoloji olup Abdülaziz el-Meymeni tarafından Kahire’de 1973’de yayınlanmıştır.
7- Kitabü’l-Muktesid (Muktasad veya Muktedab) fi şerhi’l-İzah: Ebu Ali el-Farisî’nin nahve dair el-İzah adlı eserine yazdığı otuz ciltlik El-Muğni adlı şerhin üç cilt halinde hulâsasıdır. Ayrıca El-İzah’ı el-İcaz adıyla da ihtisar etmiştir. Kazım Bahr el-Mercan tarafından tahkik edilen eser iki cilt olarak Bağdat’ta 1982’de neşredilmiştir.
8- Et-Tetimme fi’n-nahv: Tarık Necm Abdullah tarafından tahkik edilerek Mekke’de 1985’de neşredilmiştir.
9- Kitab fi’t-tasrif: Bazı kaynaklarda El-Umde fi’t-tasrif adıyla zikredilen eserin Süleymaniye Kütüphanesi’nde (Laleli no 3740) bir nüshası bulunmaktadır.
10- Muhtarü’l-ihtiyar fi feva’idi mi’yarin-nüzzar: Bedi ve beyan ile kafiye ye dair olan eserin Köprülü Kütüphanesi, No: 1392 ve Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Kısmı No: 4094’te birer nüshası vardır.
Abdülkahir el-Cürcanî’nin hayatından bahseden kaynaklarda onun ayrıca, Derecü’d-dürer (Kur’an-ı Kerim tefsiri), Şerhu sureti’l-Fatiha, Kitabü’l-Aruz, El-Mu’tazıd, El-Mesailü’l-müşkile ve El-Miftah gibi eserlerinden de söz edilmektedir.
