Hanbelî mezhebi fıkıh âlimi ve tarihçi. İsmi Ahmed bin İbrahim bin Nasrullah bin Ahmed bin Muhammed bin Ebü’l-Feth bin Haşim bin İsmail el-Kenanî el-Askalanî el-Mısrî’dir. Lakabı “İzzeddin”, künyesi de Ebü’l-Berekat idi. Aslen Askalan beldesindendir. 800 (m. 1398) senesi Zilkade ayında Kahire’de doğdu ve bu şehirde yetişti. Fıkıh âlimi ve tarihçiydi. Mısır’da Salihiyye Medresesinde Hanbelî mezhebi reisliği onunla nihayet buldu. Kadirî tarikatına mensup idi. Kahire’de kadılık vazifesine tayin edildi. Yaşayışı, herkes tarafından methedildi, övüldü. Vefatına kadar bu vazifede kaldı.
Çok ilim sahibi olup kıymetli eserleri vardır. 876 (m. 1471) senesi Cemaziyelevvel ayında Kahire’de vefat etti. Askalanî, yeni doğduğu sırada babası vefat etmişti. Onu, annesi büyütüp yetiştirdi. Küçük yaşta Kur’an-ı Kerim’i ezberleyip tecvidini ve Muhtasar-ı Hırakî’yi Zeratitî’den okudu. Bu eserin tamamını, Kadı Mecdüddin Salim’e, bazı bölümlerini de âdeti üzere Şemseddin-i Şamî’ye, sonunu da Ebü’l-Fadl bin İmam-ı Mağribî’ye arz edip dinletti. Ayrıca İbn-i Malik’in Elfiye’si, Tufi, Beydavî’nin Tavali’i, Şüzurü’z-zeheb ve Milha adındaki eserleri de Ebü’l-Fadl’a arz etmişti. Milha’nın yarısını bir gecede ezberlemişti.
Fıkıh ilmini, Mecdüddin-i Salim, Alaeddin bin Muglî, Muhib bin Nasrullah ve daha birçok âlimden okuyup öğrendi. Arap dili ve edebiyatına ait ilimleri de Şemseddin Busayrî’den ve birazını da Şatnufî ve başka âlimlerden öğrendi. Tefsir ilmini Şemseddin bin Dirî’den okudu. Bazı meseleleri, Burhaneddin-i Beycurî’den sorup öğrendi.
Bisatî’nin ilim meclislerinde tek başına bile hazır bulunuyordu. İbn-i Mezrukî’nin, Abdüsî’nin, Celaleddin Bülkinî’nin derslerinde onların yardımcılığını yapardı. Bunlarla birlikte, Mecdüddin, Şemseddin-i Bermaviyîn, Bedreddin bin Demaminî, Takıyyüddin-i Fasî, İzzeddin bin Cema’a gibi daha birçok âlimden istifade etti. İzzeddin bin Cema’a’nın; me’ani, beyan, hadis ve daha başka derslerine çok gidip takip etti. Şemseddin-i Irakî’nin feraiz ve başka derslerinde hazır bulundu. İlm-i vakt, tarih ve diğer ilimleri de Şihabeddin-i Berdanî’den, Makrizî’den ve Aynî’den aldı. İzzeddin Abdüsselam el-Bağdadî’den de; tefsir, Arabiyyat, usul-i fıkh, kelam, me’ani, beyan, mantık, hikmet ve diğer ilimleri okudu. Bu zattan istifadesi çok yüksek oldu. İbn-i Saig’den de yazarak çok şey aldı. Zeyneddin Ebu Bekr el-Hafî’nin zikir telkini ile beraber tasavvuf yoluna meyledip hırka giydi. Burhaneddin-i el-Kavî’nin sohbetlerinde bulundu. O da dayısı Cemaleddin Abdullah’tan ve annesi Aişe’den bu hırkayı giymişti.
Keza Şemseddin Zeratitî, Şemseddin-i Şamî, İbn-i Mısrî, İbn-i Baytar, Şeref ibni Küveyk ve Şeref Yunus Vahî, Şihabeddin-i Vasıtî, Tarrayinî gibi âlimlerden de hadis-i şerif dinledi. Sehavî’nin hocasından da hadis-i şerif dinledi. Veliyyü’l-Irakî, Halilü’l-Kureşî, Zeynü’z-Zirkeşî, Cemaleddin bin Fadlullah, Kemaleddin bin Hayreddin, Muhib bin Nasrullah el-Fakusî, Taceddin-i Şerabisî ve daha birçok âlimden de hadis-i şerif dinleyip ilim öğrendi. Zeynü’l-Irakî ve Ebu Bekr Meragî, Cemaleddin bin Zahire, İbnü’l-Cezerî ve daha birçok âlim ona icazet verdiler.
Hocası Mecdüddin Salim’in kadılığında ona yardım ederdi. Bu sırada daha 17 yaşındaydı. Orada, kadı yardımcılığına kadar yükseldi. Hocası ona, yardımcılık elbisesini giydirdi. Hocasına Cemaliyye ve Hasiniyye medreselerinde de yardım ederdi. Hatta bu derslerde, şehrin valisi de bulunurdu. Ondan daha büyük âlimlerin orada hazır bulunmasına rağmen, vali onu hep önde tutardı. Yine, Hasiniyye’deki Cami-i Melik’teki hutbeleri, İbn-i Baba Camii’ndeki hadis derslerini ve bundan sonra da Eşrefiye Medresesi’ndeki fıkıh derslerini buna okuturdu. Bunlardan başka, daha birçok dersleri okutmak işini ona havale etmişti. Sefer için kadılık vazifesinden ayrıldığında, bu vazifeyi ona verirdi. Ayrıca o, İbn-i Muglî’nin de kadılık vazifesinde yardımcılığını yaptı.
Askalanî, ilk defa 815 (m. 1412) senesinde hacca gitti. Sonra 853 (m. 1449)’da tekrar hac yaptı. O sene, Medine-i Münevvere’de Seyyid Afifüddin el-Îcî ile buluştu. Ondan, Ravda-i Mutahhara’nın yanında söylediği Kaside’sini dinledi. O da Askalanî’nin burada yazdığı Kaside’yi ondan dinledi. İki haccı arasında ve bundan sonra pek çok kereler Beytü’l-mukaddesi (Mescid-i Aksa’yı) ve Halilürrahman Mescidi’ni ziyaret etti.
Bu ziyaretleri sırasında Kubabî ile de karşılaştı. O, kendisine icazet verdi. Remle’de Şihabeddin ibni Rislan ile bir araya geldi. Ondan “Züht” manzumesini okuyup öğrendi ve onun düzeltilmesi hususunda kendisine izin verildi. Ona hürmet ve saygıda çok rağbet gösterdi.
İki kere Şam’a gitti. Birincisinde, o beldenin hafızı İbn-i Nasireddin ile karşılaştı. Çok ikramlarda bulundu. İkincisinde, Burhaneddin Ba’ani ile karşılaşıp nesir olarak yazdığı eserlerini, kendi lafzından ona dinletti. Cami-i Benî Ümeyye’nin imamı, Zeyneddin Abdurrahman bin Şeyh Halil el-Kabunî ile de buluştu. Yine Dimyat ve Mahille’ye gelince de bu beldelerin ve köylerinin birçok büyük âlimi ile karşılaşıp birbirlerinden istifade ettiler. Şairleri ile müzakerelerde bulundu. Onların topladığı, telif ve tasnif ettiği eserlerinden çok faydalandı. Onlardan nazım veya nesir olarak çok eser hazırladı. Onun bu hâli kendisini meşhur etmişti. Bu şöhretinden sonra evi âlim ve fazıllarla dolup taşmaya başladı.
Bedreddin Bağdadî’den sonra Kahire’de Hanbelî kadılığına tayin edildi. Bu vazifelerine ilaveten Salihiyye, Eşrefiye-i Kadime, Nasıriyye, Cami-i İbn-i Tulun, Şeyhuniyye ve Cami-i Ezher gibi medreselerdeki derslerini de yürüttü. Talebelerine ve kendisine gelip gidenlere karşı tevazu ve ünsiyette o kadar çok ileri gitmişti ki bunda kendisini geçen olmadı. Eserlerinin çokluğu ile beraber, iffetine, asaletine ve güzel huylarına dair çok şey bildirildi. Ayrıca o, Mısır’da ve başka yerlerde kadılık yaptı. Çok hadis-i şerif rivayet etti. Kendinden büyük âlimler de ondan hadis-i şerif dinlediler.
Askalanî; mescid, medrese, sebil, sarnıç ve her türlü hayır ve hasenat cinsinden daha birçok şeyler yaptırdı. Onun evinde, muhtaçlardan pek çok kimse toplanır, o da onların ihtiyacını gidermeye çalışırdı.
Eserleri:
1- Nazmu usul-i İbn-ü-Hacib ve tavdihihi
2- Muhtasarü’l-muharrer fi’l-fıkh
3- Tavdihü’l-Elfiye ve şerhuha
4- Tenbihü’l-ahyarı makile fi’l-menami mine’l-eş’ar
