Osmanlı Devleti'nin yirmi birinci şeyhülislamı. Ankaralı Bayram Efendi'nin oğludur. 920 (m. 1514) senesinde Ankara'da doğdu. İlk tahsilini memleketinde ağabeyi Ya'kub Germiyanî'nin yanında tamamladı. Sonra İstanbul'a gelerek, Arapzade ile Abdülbakî ve Ma'lül Emir Efendi'den ders aldı. Emir Efendi, onu çok sever, arkadaş gözü ile bakardı. Beraberinde onu da Mısır'a götürdü. Orada, büyük âlim Ali bin Ganîm el-Makdisî'nin derslerine devam ettiler.
İstanbul'a dönüşünden sonra Bursa'daki Hamza Bey Medresesi'ne müderris olarak tayin edildi. Bursa kadısı Kara Çelebizade'nin, padişaha tavsiyesi üzerine, mevkisi yükseltildi. 961 (m. 1554)'te Cihan padişahı Kanunî Sultan Süleyman Han'ın maiyetinde Nahcivan Seferi'ne katıldı. Harp esnasında kadılık vazifesinde bulunmuş, ayrıca Halep'te Cüneyd Bey Medresesi'nde müderrislik yapmıştır. Harp sonrasında Bursa'da Kaplıca Medresesi'ne tayin edildi.
Bayramzade, 973 (m. 1565)'te Şeyh Vefa Camii'nde, zamanının büyük âlimleri; Hamid Efendi ve Perviz Efendi'nin huzurunda, meşhur fıkıh kitabı Hidaye'nin “Kitabü'l-cinayat” bölümünden imtihan olundu. Bayramzade, ilimdeki yüksekliğini kabul ettirdi. Kendisini zamanının âlimleri çok methettiler. Bu tarihten sonra 975 (m. 1567)'de Edirne'de Üç Şerefeli Camii Medresesi'ne müderris tayin edildi. 977 (m. 1569)'da İstanbul'da Sahn-ı seman Medresesi'ne naklen tayini yapıldı. 980 (m. 1572)'de Sultan Selim Camii Medresesi'ne getirildi. Bir sene sonra da Halep kadılığına tayin edildi. 985 (m. 1577)'de Bursa, 988 (m. 1580)'de de İstanbul kadılığına getirildi. Bu esnada, üçüncü defa İstanbul'un nüfus ve emlak sayımını yaptırdı. 989 (m. 1581)'de Anadolu kazaskerliğine terfi ettirildi. Bu vazifesinde az kalıp 991 (m. 1583)'te emekliye ayrıldı. Altı sene sonra hacca gitti. Dönüşünde tekrar memuriyet hizmetine alınıp 998 (m. 1590)'da Rumeli kazaskerliğine tayin edildi. Bir yıl sonra bu vazifeden ayrılmasına rağmen, aynı yılda ikinci defa Rumeli kazaskerliğine tayini yapıldı. Bu vazifesine devam ederken, 1000 (m. 1591)'de Bostanzade Mehmed Efendi'nin yerine şeyhülislam oldu. Bir yıl, iki ay, iki gün şeyhülislamlık makamında kalan Zekeriyya Efendi 1001 (m. 1593) senesi Şevval ayının on sekizinci günü, Sultan Üçüncü Murad'ın hilat giydirdiği bir sırada vefat etti.
Bayramzade Zekeriyya Efendi'nin bir fetvası.
Vefatından bir gece evvel, Resulullah'ı rüyasında görüp kendisine; “Ey Zekeriyya, yarın sen Sultan ile buluşur ve bir elbise giyersin. Sonra da bizim yanımızda olursun!” buyurdu. Uyandığında hayretler içinde kaldı. Rüyası aynen gerçekleşti. Sultan Selim Camii civarında yaptırdığı “Darülhadis”in haziresinde (avlusunda) defnedildi. Fatih, Çarşamba Kovacı dede mahallesinde bir medrese ve Darülhadis ile etrafında odalar yaptırmıştı. Şimdi kabrinin olduğu yer ve bu medresesi tamamen ortadan kalkmış durumdadır.
Din ilimlerinde büyük bir âlim ve fazilet sahibi bir zat olan Zekeriyya Efendi, edebiyatta da üstaddı. “Meyli” mahlası ile şiirleri vardır. Osmanlı Devleti'nin yirmi yedinci şeyhülislamı ve büyük âlim Yahya Efendi, bunun oğludur. Diğer oğlu Mehmed Efendi, İzmir kadısı olduktan sonra 1018 (m. 1609)'da vefat etti. Lütfullah Efendi adında bir oğlu daha vardır. Kızı Rukiyye Hanım, Kovacı dede'de bir medrese yaptırmış ve 1024 (m. 1615)'te vefat etmiştir.
Eserleri:
1- Hidaye şerhi,
2- Sadrüşşeria haşiyesi,
3- Tefsir-i Fatiha,
4- Şerh-i Miftah üzerine ta'likat,
5- Şerh-i Mevakıf haşiyesi,
6- Dürer haşiyesi,
7- Beydavî tefsiri'nden A'raf suresine yaptığı haşiye,
8- Keşşaf, Telvih, Mevakıf ve Tecrid gibi kıymetli kitaplara yaptığı hamişler.
Bunlar kitap hâlinde toplanmamıştır. Ayrıca bir de şiirlerinden meydana gelen Divan'ı vardır.
