Osmanlı âlimlerinden. Yirmialtıncı Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Es'ad'dır. Yirmiikinci Osmanlı şeyhülislamı Hoca Sa'deddin Efendi'nin oğlu olduğu için Sa'deddinzade diye bilinir. 978 (m. 1570) senesinde İstanbul'da doğdu. 1034 (m. 1625)'te orada vefat etti. Eyüp Sultan'da Saçlı Abdülkadir Efendi Mescidi haziresinde babasının ve kardeşinin yanına defnedildi.
İlk tahsilini babasından yaptı. Molla Tevfik el-Geylanî'den de ilim tahsil etti. Aklî ve naklî ilimlerde yüksek dereceye ulaştı. Evliyanın büyüklerinden Aziz Mahmud Hüdayî Efendi'ye talebe olup ondan manevî feyiz aldı. Genç yaşında ilim öğretmeye başlayıp onsekiz yaşında iken 996 (m. 1588)'de Haseki Medresesi müderrisliğine getirildi. 998 (m. 1590)'da babası Sa'deddin Efendi yerine, Sahn-ı seman medreselerinden birine tayin edildi. 999 (m. 1591)'de, biraderi Mehmed Efendi'nin yerine Yavuz Selim Medresesi müderrisliğine getirildi. 1000 (m. 1592)'de Süleymaniye medreselerinden birine tayin edildi. 1001 (m. 1593)'te Süleymaniye Darülhadisi müderrisliğine terfi ettirildi. 1004 (m. 1595)'te Edirne kadılığına tayin edildi. Aynı sene içinde Anadolu kazaskerliğine, 1007 (m. 1598)'de de İstanbul kadılığına getirildi. 1008 (m. 1599)'de bu vazifeden kendi isteğiyle ayrıldı. 1010 (m. 1601)'de tekrar Anadolu kazaskerliğine tayin edildi. 1012 (m. 1603)'te Rumeli kazaskerliğine terfi ettirildi. 1017 (m. 1608)'de bu vazifeden ayrılıp kendi evine çekildi. İlim ve ibadetle meşgul oldu. 1023 (m. 1614)'te hac ibadetini yerine getirip Peygamber Efendimizin mübarek kabr-i şerifini ziyaret etti. Orada Kaside-i Bürde'ye tahmis (beşleme) yazdı.
[Image: Hocazade Es'ad Efendi'nin bir fetvası.]
1024 (m. 1615)'te hac dönüşünde Karaman'a geldiği zaman biraderi olan Şeyhülislam Mehmed Efendi'nin vefat ettiği ve yerine kendisinin şeyhülislam tayin olunduğu haberini duydu. O zaman 45 yaşındaydı. Sultan Birinci Ahmed ve Birinci Mustafa zamanlarında şeyhülislamlık yapan Es'ad Efendi, Sultan İkinci Osman zamanında da Padişahın müsteşarı durumuna geldi. Padişah Sultan İkinci Osman, Es'ad Efendi'nin kızı Akile Hanım'la evlenince padişah ailesine olan yakınlığı Şeyhülislam'ın itibarını daha da yükseltti. Sultan İkinci Osman'la birlikte 1030 (m. 1620)'de Lehistan Seferi'ne katıldı. İhtiyarlığı ve rahatsızlığı sebebiyle Boğdan'dan geri döndü.
[Image: Hocazade Es'ad Efendi'nin haziresinde medfun olduğu babasının Eyüp'te yaptırmış olduğu ve günümüzde Saçlı Abdülkadir Mescidi olarak bilinen Hocazade Darulhadis'i.]
Sultan İkinci Osman (Genç Osman)'ın 1031 (m. 1622)'de tahttan indirilip şehit edilmesinden sonra şeyhülislamlık vazifesinden ayrıldı. Bu birinci şeyhülislamlığı 6 yıl 10 ay 20 gün sürmüştür. Yerine Zekeriyyazade Yahya Efendi şeyhülislam olarak tayin olundu. Dördüncü Murad Han padişah olunca 1032 (m. 1623)'te Es'ad Efendi tekrar şeyhülislamlık makamına getirildi. Bu şerefli vazifeyi yürütürken, 1034 (m. 1625) senesinde vefat etti. Şeyhülislamlık müddeti, toplam 8 sene altı aydır.
[Image: Hocazade Es'ad Efendi'nin Saçlı Abdülkadir Mescidi haziresindeki kabir taşı.]
Es'ad Efendi, zamanında aklî ve naklî ilimlerde yüksek ve benzeri olmayan bir zattı. Zahid, dürüst, çalışkan, zeki ve ileri görüşlüydü. Bütün güzel huylar ile kendini süslemişti. Onun ilmi ve fazileti hususunda, zamanının bütün âlimleri ittifak etmişlerdir. Kadılık ve şeyhülislamlık yaptığı müddet içinde hak ve adaletten ayrılmadı.
Molla Tevfik el-Geylanî anlatır: “Ben, Nasıriyye Medresesi'nde müderris idim. Kudüs kadısı Molla Abdullah ile birlikte Beyt-i Makdis'i ziyaret etmek niyetiyle Kudüs'e gittim. Bu sırada Kudüs kadısı Molla Abdullah; “Osmanlı âlimlerinden Es'ad Efendi'den daha yükseğini görmedim.” diyerek onun keskin zekasını, ince anlayışını ve ilminin yüksekliğini anlattı.”
Es'ad Efendi; fazilet sahibi, Allahü tealaya ibadet etmekle meşgul olan, haramlardan ve şüphelilerden kaçan bir zattı. Tasavvufta Aziz Mahmud Hüdayî hazretlerinin talebesiydi. Cömert, kerem sahibi olup bütün insanlara iyilik yapmayı sever, fakir ve ihtiyaç sahibi kimselere yardım ederdi. Hac ibadetini yapmak ve Resulullah'ın kabr-i şerifini ziyaret etmek için gittiğinde, Harameyn (Mekke ve Medine) de bulunan bütün fakirlere bol yardım ve ihsanlarda bulundu. Onun bu cömertliği meşhur olup dillerde dolaşır hale gelmiş idi.
Dinî hükümlerde sözü delil olan, devlet işlerinin ve sırlarının emanet edilebildiği bir zattı. Zulmün yok edilmesinde, adaletin yerine getirilmesinde, son derece gayret sahibiydi.
Sultan Birinci Osman Gazi'ye kayınpeder olan Şeyh Edebalî'den sonra Es'ad Efendi de Sultan İkinci Osman'ın (Genç Osman'ın) kayınpederi olmuştur.
Eserleri: Es'ad Efendi'nin bu güzel hususiyetleri yanında şairliği de vardır. Arapça, Farsça ve Türkçe olarak yazdığı şiirlerinden meydana gelen bir Divan ile birlikte şu eserleri de vardır:
1- Fedail-i Cuma: Bir nüshası Molla Murad Kütüphanesi No: 539'da kayıtlıdır. 2- Tahmisü Kaside-i Bürde: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Fatih Kısmı No: 5431'de vardır. 3- Gül-i Handan (Gülistan Tercümesi): Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 3215'te kayıtlıdır. 4- Zeyl-i Tacü't-tevarih 5- Manzum Tercüme-i Şemail:Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi İbrahim Efendi Kısmı No: 318'de kayıtlıdır.
