Tabiîn'in büyük fıkıh, hadis, kıraat âlimi. Aslen Yemen'in Neha kabilesine mensup olduğu için Nehaî diye, Kûfe'ye yerleştiği için Kûfî nisbetleri ile tanınmıştır. Künyesi Ebu Abdurrahman veya Ebu Amr'dır. Büyük âlim Alkame bin Kays'ın yeğeni İbrahim Nehaî'nin dayısı, Abdurrahman bin Yezid'in kardeşidir. Peygamber Efendimizin sağlığında yaşamış fakat Peygamberimizi görememiştir.
Doğum tarihi ve gençlik yılları hakkında bir bilgi yoktur. Kufe'ye gelmeden önce Yemen'de Muaz bin Cebel'i görmüş ve ondan hadis dinlemiştir. Kufe'de ise Abdullah bin Mes'ud'dan fıkıh, tefsir ve hadis ilimlerini tahsil etmiştir. Ayrıca Huzeyfe, Bilal Habeşî, Selman-ı Farisî, Hazreti Ebu Bekr, Ömer, Ali, Ebu Musa el-Eşarî, Hazreti Aişe ve Ümmü Seleme'den de ilim öğrenmiştir. Böylece Kufe'nin en büyük âlimlerinden biri oldu. Kendisinden de İbrahim bin Süveyd Nehaî, yeğeni İbrahim bin Yezid Nehaî, Riyab bin Haris, Dahhak bin Müzahim, oğlu Abdurrahman bin Esved, Abdurrahman bin Yezid, Yahya bin Vessab, Ubeyd bin Nudeyle, Şa'bî ve Ebu İshak Sebiî gibi âlimler ilim öğrenip hadis nakletmişlerdir. Ahmed bin Hanbel, Yahya bin Main gibi âlimler, Esved'in sika bir ravi olduğunu söylemiştir.
Esved bin Yezid Nehaî, ibadet konusunda çok ileri mertebelerde idi. Sararıp soluncaya kadar oruç tutardı. Ramazan-ı şerifte her iki gecede bir Kur'an-ı Kerim'i hatmederdi (Başından sonuna kadar okurdu). Ramazan-ı şerifin dışında, Kur'an-ı Kerim'i her altı gecede bir hatmederdi. Dünyaya önem vermezdi. Seksen defa hac ve umre yapmıştı.
Şa'bî hazretlerine, Esved Nehaî'den sorulunca; “O, çok oruç tutar, geceleri çok namaz kılar ve çok da hac eder.” cevabını verdi. Alkame bin Kays ona; “Niçin bu cesede o kadar azap ediyorsun?” deyince; “Rahatlığını istiyorum da ondan!” cevabını verdi.
Bir gün ağlıyordu. “Niçin ağlıyorsun?” dediklerinde; “Niçin ağlamayayım, ağlamaya benden daha layık kim var ki?” buyurdu. Namaz vakti girince, hemen orada, namaz için kalır, namazını kılmadan ayrılmazdı.
Esved bin Yezid, 75 (m. 694)'te Kufe'de vefat etti. Vefat tarihi ile ilgili başka rivayetler de vardır.
“Alış-verişte, vallahi böyledir, vallahi öyle değildir diye yemin edenlere ve sanat sahiplerinden, yarın gel, öbür gün gel diye sözünde durmayanlara yazıklar olsun!”
Hadis-i şerif
Esved bin Yezid'in bildirdiği hadis-i şeriflerden bazıları şunlardır:
- “Mallarınızı zekat vermek suretiyle koruyunuz. Hastalarınızı sadaka ile tedavi ediniz. Beladan korunmak için, dua ediniz.”
- “Eğer ilim sahipleri, ilmi korusalar, onu ehline verselerdi, zamanlarında insanların efendisi ve üstünü olurlardı. Fakat onlar, ilmi dünyalıklarından istifade etmek için, dünyaya sarılanlara bağışlıyorlar.”
- “Hazreti Aişe'ye; “Resulullah evinde ne yapardı?” diye soruldu. Buyurdu ki: “Ev işiyle uğraşırdı. Ehl-i ıyâline (ailesine) hizmet ederdi; namaz vakti gelince camiye giderdi.”
