Büyük hadis âlimlerinden ve tarihçi. İsmi Ya'kub bin Süfyan bin Cüvvan el-Fesevî; künyesi Ebu Yusuf'tur. Şiraz'ın güneydoğusunda büyük bir şehir olan Fesa (Pesa veya Besa) şehrinde 190 (m. 806)'da doğmuştur. Hadis-i şerif öğrenmek için 216 yılında memleketinden ayrılarak çok yerler dolaşmış, memleketinden uzak olarak yaşamıştır. Binden fazla hadis âliminden hadis öğrenmiştir. 277 (m. 890)'de Basra'da Receb ayında vefat etmiştir. Fesa'da 280 veya 281 tarihinde vefat ettiğini söyleyenler de vardır.
Fesevî, hadis ilminde hafız idi. Yani, yüz bin hadis-i şerifi, ravileri ile ezbere bilirdi. Tarih ilminde de üstaddı. Nerede hadis bilen bir zat olduğunu duysa, onu bulur ve hadis-i şerif dinlerdi. Ömrü böyle hadis aramakla geçen Fesevî; Hibban bin Hilal, Ebu Asım en-Nebil, Ebu Nuaym Fadl bin Dükeyn, Süleyman bin Harb, Esmaî, Abdullah bin Yezid, Ebu Müshir, Âdem bin Ebu İyas, Muhammed bin Abdullah el-Ensarî, Ebu Yezid, Mekki bin İbrahim, Abdullah bin Abdülcebbar, İbrahim bin Münzir, Yahya bin Ya'la ve pek çok âlimden hadis rivayet etmiştir. Kendisinden de Tirmizî, Nesaî, Muhammed bin İshak, İbrahim bin Ebu Talib, İbn-i Hıraş, Hasan bin Süfyan, Ebu Avane, İbn-i Ebu Davud, Muhammed bin İshak es-Serrac ve pek çok âlim hadis-i şerif rivayet etmişlerdir.
Fesevî; Şam, Humus, Filistin'de on dokuz sene ilim için dolaştı. Mısır'da yirmi dokuz sene kaldı. İbn-i Hibban, Sikat kitabında onu, sika (sağlam, güvenilir) raviler içerisinde zikretmiştir. Nesaî; “Onun rivayetlerinde bir beis yoktur.” demiş; Hakim ise; “O İran'daki hadis âlimlerinin imamı idi. Ebu Amr el-Müstemlî'nin kitabında, Ya'kub bin Süfyan'ın, Muhammed bin Yahya'nın meclisinde kırk bir sene bulunduğunu okudum.” demiştir.
Muhammed bin Yezid el-Attar diyor ki: Ya'kub bin Süfyan'dan işittim, şöyle anlattı: “Bir yolculuğum sırasında, nafakam çok azaldı. Geceleri yazıyor, gündüzleri okuyordum. Bir kış gecesi mum ışığında oturmuş yazarken, gözüme bir su düştü ve hiçbir şey göremez oldum. Bunun üzerine meml1eketimden uzakta böyle olduğuma ve artık gözlerimi kaybettiğimden ilim de öğrenemeyeceğim için ağladım. Ağlaya ağlaya2uyumuşum. Rüy3amda Peygamberimizi gördüm. Beni çağırdı ve 'Ya Ya'kub niçin ağlıyorsun?' diye sordu. 'Ya Resulallah! Gözlerim gitti (kör oldu) ve kaçırdığım şeye (artık ilim öğrenemeyeceğime) ağlıyorum.' dedim. Bunun üzerine Peygamberimiz; 'Bana yaklaş.' buyurdu. Yaklaştım, mübarek elleri ile gözlerimi meshetti. Bu sırada sanki gözlerim üzerine bir şeyler okuyordu. Sonra uyandım ve gözlerim eskisinden daha iyi görmeye başladı. Sonra oturdum kitabımı yazmaya devam ettim.”
Ebu Zür'a ed-Dımaşkî; “Bize insanların en şereflilerinden iki kimse geldi. Onlardan birisi hadis öğrenmek için çok dolaşan Ya'kub bin Süfyan'dır. İkincisi Harb bin İsmail'dir. Irak âlimleri onun gibi birisinden rivayet etmekten âciz kaldılar. Yani, onun gibisi yoktu. Tarih konusunda müracaat edilen kimseydi. Bizim içimizde kıymeti yüksek, şerefli ve asil bir zattı.” demiştir. Abdan bin Muhammed el-Mervezî şöyle anlatır: “Ya'kub bin Süfyan'ı (vefatından sonra) rüyamda gördüm. 'Allahü teala sana nasıl muamele etti?' diye sordum. Buyurdu ki: 'Allahü teala beni affetti ve bana; yeryüzünde nasıl hadis ilmini öğretiyorsam, semada da öylece öğretmemi emretti.'”
Ya'kub bin Süfyan; Mekki bin İbrahim, Behz bin Hakim'den o da babasından, o da dedesinden rivayet etti: Peygamberimize bir yiyecek geldiği zaman, hediye mi yoksa sadaka mı olduğunu sorardı. Eğer hediyedir denilirse ondan yerdi. Yok sadakadır denilirse eshabına yemelerini buyururdu.
Eserleri: Fesevî'nin başlıca eserleri şunlardır:
-
1El-Ma'rife ve't-Tarih: Tarihu'l-Kebir diye de anılan bu eser Fesevî'nin en önemli eseridir. Bu eseri Beyhekî, Hatib-i Bağdadî, İbn-i Asakir, İbn-i Cevzî gibi âlimler hocalarından okumuşlar ve eserlerinde ondan rivayette bulunmuşlardır. Fesevî eserini yazarken; Zührî, Urve bin Zübeyr, İbn-i Cüreyc, İbn-i İshak, Ma'mer bin Raşid, Leys bin Sa'd, İbn-i Mübarek, Ahmed bin Hanbel, Ebu Zür'a Razî gibi hadis ve tarih âlimlerinden istifade etmiştir. Eserin birinci kısmı kronolojik olarak tarihî bilgileri, ikinci kısmında da muhaddisler hakkında bilgileri ihtiva etmektedir. Eserin birinci kısmı maalesef ele geçmemiştir. İkinci cildi ise Topkapı Sarayı Revan Köşkü'nde (No: 1554) mevcuttur. Bu kısım indeksi ile birlikte 4 cilt halinde Bağdat'ta 1976 yılında yayınlanmıştır. Eser aynı zamanda 1.700 kadar da hadis-i şerif ihtiva etmektedir.
-
2Meşyeha: Fesevî'nin hocalarını anlatan bu eserin bir kısmı Zahiriyye Kütüphanesi'nde vardır.
-
3Kitabü'l-Müsned: Bu eser günümüze ulaşmadı.
-
4Kitabü's-Sünne: İtikadî konularla ilgilidir.
-
5Kitabü'l-Bir ve's-Sıla: Ahlakla ilgilidir. Ebu Zür'a Razî'den rivayet ettiği hadislerdir.
-
6Kitabü'z-Zeval: Namaz vakitleri ile ilgilidir.
