Hanefî mezhebinde yetişmiş Osmanlı âlimlerinden. Meşhur âlim Zenbilli Ali Cemalî Efendi'nin oğludur. İsmi Fudayl bin Ali bin Ahmed bin Muhammed Cemalî'dir. 920 (m. 1514) senesinde İstanbul'da doğdu. 991 (m. 1583) senesinde orada vefat etti. Vasiyeti üzerine, Zeyrek yokuşunda babasının yanına defnedildi. Defnedilmesi esnasında mezarı kazılırken babasının ayakları ortaya çıkmış ve hiç çürümediği görülmüştür. Halbuki muhterem babasından 59 yıl sonra vefat etmişti.
Önce babasının talebelerinden Amasyalı Molla Salih'ten ilim öğrendi. Sonra Sahn-ı seman Medresesi müderrislerinden Emir Şemseddin ve Ebüssü'ud Efendi gibi zamanının büyük âlimlerinden ilim tahsil etti. Daha sonra hac vazifesini yerine getirdi. Medine-i Münevvere'de Peygamber Efendimizi ziyaret etti. 945 (m. 1538) senesinde Bursa Yıldırım Bayezid Han Medresesi'ne tayin edildi.
949 (m. 1542)'de Abdurrahman Efendi'nin yerine Halebiyye Medresesi'ne müderris oldu. 951 (m. 1544)'te Cemaleddin Muhammed Cürcanî'nin yerine Eyüp Medresesi'ne müderris tayin edildi. Şeyhülislam Ebüssü'ud'un kızıyla evlendi. 956 (m. 1549) senesi Muharrem ayında, Hasan Bey yerine Sahn-ı seman Medresesi'ne müderris oldu. 958 (m. 1551) Şevval ayında Niksarî Efendi yerine Ayasofya Medresesi müderrisliğine yükseltildi. 960 (m. 1553) senesinden sonra kadılık mesleğine geçti. Emin Kösesi yerine Bağdat kadısı oldu. 961 (m. 1554)'te Perviz Efendi yerine Halep kadılığına nakledildi. Daha sonra İstanbul'a geldiğinde, Hasan Bey yerine Şehzade Medresesi'ne tayin edildi. 969 (m. 1561) senesi Rebiulahir ayında Arapzade Abdülbakî Efendi yerine Mekke-i Mükerreme kadılığı ile taltif olundu.
971 (m. 1563) senesi Cemaziyelahir ayında emekli oldu. Yerine Nişancızade getirildi. 982 (m. 1574) senesinde Sultan Üçüncü Murad Han tahta geçtiğinde, kazaskerlik teklif etti ise de bunu kabul etmedi. Fakat zaman zaman Sultan Murad ona iltifat eder, hediyeler gönderirdi. Hatta Fudayl Cemalî'nin ölüm hastalığında Vezir İbrahim Paşa'yı gönderip hayır duasını almıştır. 985 (m. 1577) senesinde Şa'ban Hamid Efendi vefat edince Fudayl Cemalî'ye şeyhülislamlık teklif edildiyse de bu vazifeyi de kabul etmedi.
Fudayl Cemalî Efendi, babası gibi büyük âlimdi. Vera ve takva sahibi, salih bir zattı. İslamiyetin emir ve yasaklarına çok bağlıydı. Manevî hâller ve kerametler sahibiydi. Çok kerametleri görülmüştür. Humma ve benzeri hastalıklara okuduğu dualar hemen tesirini gösterir, hastalar şifa bulurdu. Her nerede olsa, meclisin baş tarafına oturtulurdu. Yaz günlerinde bahçesi ziyaret yeriydi. Kış günlerinde ise evi, âlimlerin ve fazilet sahiplerinin toplanma yeriydi. Âlimlere, ilme ve kitaplara çok düşkün idi.
Eserleri: Birçok kıymetli kitap yazdı. Yazdığı eserlerini ve kütüphanesinde bulunan kitaplarını Fatih Camii Kütüphanesi'ne vakfetti. Eserlerinden bazıları şunlardır:
-
1Ta'likat alâ sahihi'l-Buharî
-
2Adabü'l-Evsiya: Vasiyet konusu ile alâkalıdır.
-
3Damanat fi'l-füru: 4 ciltlik fıkıh kitabıdır.
-
4Tenvi'ü'l-usul fî ilmi'l-usul
-
5Avnü'r-raid fî şerhi'l-feraid
-
6Haşiye-i şerh-i şerifi
-
7Ecvibe alâ camiu'l-fusuleyn
-
8Muhtasar-ı Kafiye
-
9İ'anetü'l-farid fî tashihi'l-feraid
-
10Haşiye-i Vafiye
-
11Vezaif fi'n-nahv
