Hadis ve fıkıh âlimlerinden. İsmi, Muhammed bin Muhammed bin Ahmed bin İshak el-Kerabisî en-Nisaburî'dir. Künyesi, Ebu Ahmed olup, Hakimü'l-kebir lakabıyla tanınmıştır. 285 (m. 898) senesinde Nişabur'da doğdu. İlim tahsili için çok gayret etti. Pek çok yer dolaştı. Kıymetli kitaplar yazdı ve bazı kitaplara şerhler yaptı. Kadılıkta bulundu. 378 (m. 988) senesinin Rebiulevvel ayında 93 yaşında iken Nişabur'da vefat etti.
Büyük âlimlerden olan Hakim; Ahmed bin Muhammed el-Maserci sî, İbn-i Huzeyme, Bağandî, Begavî, es-Sirac, Abdullah bin Zeydan el-Beclî, Muhammed bin Feyz el-Gassanî, Ebu Arube el-Harranî ve daha pek çok âlimden ilim öğrendi ve hadis-i şerif rivayetinde bulundu. Kendisinden de; Hakim, Ebu Abdurrahman es-Sülemî, Muhammed bin Ahmed el-Carudî, Ebu Hafs bin Mesrur, Cessas, Sa'id bin Muhammed el-Kadı, Ebu Osman el-Bahirî el-İsfehanî ve daha pek çok âlim ilim öğrenmiş ve hadis-i şerif rivayetinde bulunmuşlardır.
Meşhur âlimlerden olan Ebu Ahmed, zamanında San'a şehrinin imamıydı. Hadis-i şeriflerin sahihlik şartlarını, ravi isimlerini ve künyelerini pekiyi bilen, sika (güvenilir) saduk (rivayet ettiği hadis-i şeriflerde itimat edilen) âlimlerdendir. Haramlardan sakınır, dünyaya kıymet vermez, gece gündüz ilim öğrenir, kitap yazar ve çok ibadet ederdi.
Hakim Nişaburî şöyle anlattı: “Hadis-i şerif öğrenmek için Şam, Irak ve Cezire'ye gitti. Şaş şehri kadılığına tayin edildi. Orada dört seneden fazla fetva verdi. Sonra Tus şehri kadılığına tayin edildi. Bir seferinde yanına girdiğimde eserleri elinde, hem fetva veriyor hem de kitaplarına bakıyordu. 345 senesinde Nişabur'a geldi. Evine kapanıp, devamlı kitap yazmaya ve ibadete yöneldi. 378 senesinde gözlerini kaybetti. Bir süre sonra da vefat etti.”
Hakim Nişaburî, tarih kitabında şöyle anlatır: “Hakim el-Kebir, Selef-i salihîn'in yolunda, kıymetli ve salih bir zattır. Eserlerinde itikadî meseleler hakkında Ehl-i Beyt ve Eshab-ı Kiram hakkında geniş malumatı vardır. Sahih-i Buharî, Müslim ve İmam-ı Tirmizî'nin, Sünen hadis kitaplarına şerhler yazmıştır. Kendisi, şerhettiği Camiu's-Sünen kitabının sahibi İmam-ı Tirmizî için Ömer bin Alek'in şöyle söylediğini haber verdi: “İmam-ı Buharî vefat ettikten sonra, Horasan'da ilim bakımından, şüphelilerden kaçma ve dünyaya kıymet vermemekte, İmam-ı Tirmizî'den başka onun yerine geçecek bir âlim yoktu.””
Kendisi şöyle anlattı: “Âlimlerle beraber, Horasan emiri Nuh bin Nasr'ın huzurunda idik. Emir; “Sizlerden, kim Hazreti Ebu Bekr'in sadakalar hususunda rivayet ettiği hadis-i şerifi biliyor?” diye sordu. Onu bilen hiçbir kimse çıkmadı. Benim önümde iki saf vardı, ben onların en arkasındaydım. Emirin vezirine; “Ben biliyorum.” dedim. Bunun üzerine vezir Emire; “Nişabur'dan bu genç, o hadis-i şerifi biliyormuş.” dedi. Ön tarafa geçtim ve hadis-i şerifi okudum. Emir Bana, “Bunun gibiler izayi edilmez.” dedi ve beni Şaş şehrine kadı tayin etti.”
Ebu Ahmed Hakim yaşlandığında, hafızasının eski kuvveti kalmadı. Fakat asla yanlışlık ve hata yapmadı.
Rivayet ettiği bir hadis-i şerifte Resulullah Efendimiz şöyle buyuruyorlar: “Kim Allahü Teâlâya bir kimseyi ortak koşarsa, o kimse kendini Cehennem ateşine düşmekten kurtaramaz.”
Eserleri:
Onun ilmine, hıfzına ve olgunluğuna delalet eden eserlerinden bazıları şunlardır:
1- El-Esma ve'l-Küna: İsimler ve künyeler olup, muhaddis, vezirler ve valiler hakkındadır. 1994'te Medine'de yayınlanmıştır.
2- Kitabü'l ilel,
3- Kitabü'ş-şürut,
4- Avali'l-İmam Malik: Tunus'ta 1406'da basılmıştır.
5- Şerhü'l-Camii's-Sahihi'l-Buharî,
6- Şerhü's-Sahihi'l-Müslim,
7- Şerhü'l-Cami'i Tirmizî,
8- Kitabü'r-resail,
9- Şiaru Eshabi'l-hadis: Beyrut'ta Hicrî 1405'te basılmıştır.
10- El-Fevaid: Bir kısmı Zahiriyye Kütüphanesi'nde vardır.
