Hadis, fıkıh âlimi ve evliyanın büyüklerinden. İsmi Muhammed bin Muhammed bin Abdurrahman bin Hüseyin'dir. Künyesi Ebu Abdullah olup lakabı Şemseddin'dir. Hattab Ruaynî diye meşhur oldu. 902 (m. 1496) senesi Ramazan-ı şerif ayının on sekizinde, Mekke-i Mükerreme'de doğdu. 954 (m. 1547)'de batı Trablus'ta vefat etti.
Hattab Ruaynî, fıkıh ilmini ve diğer ilimleri, babası Hattab-ı Kebir, Ahmed bin Abdülgaffar ve evliyanın büyüklerinden Muhammed bin Irak'tan öğrendi. Hadis âlimlerinden Abdülkadir Nüveyrî, Muhibbüddin Ahmed bin Ebü'l-Kasım Nüveyrî, Burhaneddin Kalkaşendî, İzzeddin Abdülaziz bin Fehd, Cemaleddin Sanî, Abdurrahman Kabunî ve birçok âlimden hadis-i şerif rivayet etti. Hadis ilminde çok yükseldi. İlim öğrendiği âlimlerin hepsi ona icazet (diploma) verdiler. Ondan ise Abdurrahman Tacurî, Muhammed Kaysî, oğlu Yahya Hattab ve birçok âlim ilim öğrendi.
Hattab Ruaynî, çok çeşitli ilimlerde mütehassıstı. Tefsir, hadis, fıkıh ve usul-i fıkh ilimlerinde derin bir âlimdi. Lügat bilgisi çok genişti. Sarf, nahiv, feraiz ve hesap ilimlerinde de söz sahibiydi. Hicaz'daki Malikî mezhebi fıkıh âlimlerinin sonuncularındandır.
Hattab Ruaynî'nin “Mütemmimetü'l-Âcurrumiyye fî ilmi'l-Arabiyye” adlı eserinin yazma nüshasının ilk sayfası. Eser Meclis-i Şuray-ı Milli Kütüphanesi No: 14143'de kayıtlıdır.
“Mevakibü'l-celil li şerhi Muhtasarı Halil” adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve “Tahrirü'l-makale fî şerhi nazmı Nezairi'r-Risale” adlı eserinin kapak sayfası.
Eserleri
1- Mevakibü'l-celil li şerhi Muhtasarı Halil: Malikî mezhebinin önemli kaynaklarından Halil bin İshak'ın “Muhtasar” adlı eserinin şerhidir. Bu eseri Hattab'ın büyük oğlu Yahya dört cilt hâlinde temize çekti. Bu eserde Hattab'ın zekasının ve ilminin yüksekliği ve mevzulara hakimiyeti açıkça görülür. Muhtasar'a bundan daha güzel bir şerh yazılmamıştır. İmam-ı Malik'in hayatı ile başlayan bu eser, altı cilt hâlinde 1331'de Kahire'de basılmıştır.
2- Tahrirü'l-kelam fî mesaili'l-iltizam: İltizam usulü hakkında ilk yazılan eserlerden biridir. Malikî mezhebi temel kaynaklarında dağınık hâlde bulunan meseleleri bir araya getirmiştir. Eser, 1984'te Beyrut'ta basılmıştır.
3- Kurretü'l-ayn şerhu Varakati İmami'l-Haremeyn: Fıkıh usulüne dairdir. 1312'de Tunus'ta basılmıştır.
4- Mütemmimetü'l-Âcurrumiyye fî ilmi'l-Arabiyye: Nahiv kitabıdır. Şerhleri ile birlikte 1990'da Beyrut'ta basılmıştır.
5- Tahrirü'l-makale fî şerhi Nazmı Nezairi'r-Risale: Malikî fıkhına dairdir. 1988'de Rabat'ta basılmıştır.
6- Hidayetü's-saliki'l-muhtac li beyani fi'li'l-mu'temir ve'l-hac: Malikî mezhebine göre hac ve umre rehberidir.
7- Risale fî ma'rifeti istihraci evkati's-salat: Namaz vakitleri ile ilgilidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Bağdatlı Vehbi Efendi Kısmı No: 2145/3'te kayıtlıdır.
8- Tefrihu'l-kulub bi'l-hisali'l-mükeffire lima tekaddeme ve ma leahhara mine'z-zünub: Tasavvuf ile ilgilidir.
9- Tahrirü'l-mekale fî şerhi'r-Risale li İbn-i Gazi
10- El-Beşaretü'l-Henie bi ennettaun lâ yedhulü Mekkete'l-Mükerremete ve'l-Medinete
11- Tefsirü'l-Kur'an-ı Kerim (tamamlanmamıştır)
12- Umdetü'r-ravin fî ahkâmi't-tavain
13- El-Kavlü'l-vadıh fî beyani'l-revaih.
