Nahiv ve fıkıh âlimi. İsmi Abdullah bin Yusuf bin Ahmed bin Abdullah ibni Hişam el-Ensarî’dir. Künyesi Ebu Muhammed, lakabı Cemaleddin olup İbn-i Hişam ismiyle tanınmıştır. 708 (m. 1309)’da Kahire’de doğdu. 761 (m. 1360)’ta orada vefat etti. Nasr Kapısı yakınında Sûfiyye Kabristanı’na defnedildi.
Nahiv ve fıkıh ilminden başka, me’ani, beyan, aruz ve diğer bazı ilimlerde de âlimdir. İlim tahsiline, önce Arapçayı öğrenmekle başladı. Bir müddet Mekke’de kaldı. Şihabeddin Abdüllatif bin Murahhal ve İbn-i Serrac’dan ilim aldı. Züheyr bin Ebu Sülemî’nin divanını Ebu Hayyan’dan dinledi.
Şeyh Taceddin et-Tebrizî’nin derslerine devam etti. Bundan sonra Şafiî mezhebinin fıkıh bilgilerini öğrendi. Daha sonra da Hanbelî mezhebine geçip el-Hırakî’nin Muhtasar’ını dört ay kadar bir zaman içinde ezberledi. Arapçayı bilmek ve inceliklerine vâkıf olmak hususunda akranlarını geçmiştir. Ayrıca İbn-i Cema’a’dan hadis-i şerif dinleyip rivayet etti. Kıymetli eserler yazmıştır.
İbn-i Hişam Nahvî’nin meşhur eseri Mugni’Ilebib an kütübi’le’aribin’in Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 310’da kayıtlı yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (ortada), ve aynı kütüphanede 604 numarada kayıtlı Kavaidü’l-i’rab adlı eserinin ilk sayfası (solda).
Eserleri:
1-Mugni’I-lebib an kütübi’l-e’aribin: İbn Hişam, 749 (m1348) yılında Mekke’de yazdığı bu eseri Mısır’a dönerken kaybettiği için 756’da (m1355) tekrar Mekke’ye gittiğinde yeniden kaleme almış ve henüz hayatta iken bu eseriyle ün kazanmıştır. İ’rab konusunu sekiz bölümde inceleyen eser yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuş ve birçok âlim tarafından şerhedilmiştir. Son olarak 1991’de Beyrut’ta basılmıştır.
2-El-İ’rab an kavaidi’l-i’rabin: Mugni’l-lebib’in muhtasarı olup 1981’de Riyad’da basılmıştır. Üzerine birçok şerh ve haşiye yazılmıştır.
3-Evdahu’l-mesalik ila Elfiyyeti İbn-i Malik: İbn-i Malik’in eseri esas alınarak metni verilmeden şerh mahiyetinde yazılmış bir kitap olup çeşitli zamanlarda basıldığı gibi son olarak 1967’de Kahire’de tahkikli olarak neşredilmiştir.
4-Şüzurü’z-zeheb li ma’rifeti kelami’l-Arabin: Özlü bir gramer kitabı olan eser son olarak 1348’de Kahire’de basılmıştır.
5-Şerhu Şüzuri’z-zehebin: Çeşitli zamanlarda basılan eser, 1988’de Beyrut’ta tahkik ve şerh edilerek yayınlanmıştır.
6-Katrü’n-neda ve bellü’s-sada: Veciz ve kapsamlı bir gramer kitabıdır. Çok sayıda şerh ve haşiye yazılmıştır. Birçok baskısı yapılmıştır.
7-Şerhu Katri’n-neda: İlk defa 1253’te Bulak’ta basılan eser Fransızca’ya çevrilerek Arapça metniyle beraber 1887’de Leiden’de, daha sonra 1969’da Kahire’de tahkikli neşredilmiştir.
8-Şerhu Kasidet-i Banet Süad: Ka’b bin Züheyr’in meşhur kasidesinin şerhi olup ilk defa 1871’de Leipzig’de basılan eseri birçok kimse şerh etmiştir.
9-El-Cami’u’s-şagir fi’n-nahv: Şerhu Katri’n-neda’ya bazı ilavelerle meydana getirilmiş olup Evdahu’l-mesalik’in muhtasarına benzemektedir. Özellikle Kur’an-ı Kerim’de ve şiirlerden verilen örnekler bakımından zengin sayılan eser, 1980’de Kahire’de basılmıştır.
10-Tahlisü’ş-şevahid ve telhisü’l-fevaid: Şerhu’ş-şevahid adıyla da anılan eser, 1986’da Beyrut’ta basılmıştır.
11-Şerhu’l-Lemhati’l-bedriyye fi ilmi’l-Arabiyye: Hocası Ebu Hayyan el-Endelüsî’ye ait nahve dair El-Lemhatü’l-bedriyye adlı eserin tenkit ve reddiye ağırlıklı şerhidir. 1987’de Beyrut’ta basılmıştır.
12-Nüzhetü’t-ta’rif fi ilmi’ssarf: 1990’da Kahire’de basılmıştır. Bazıları bu eseri Ahmed el-Meydanî’ye (vefatı: 518/1124) nisbet etmektedir.
13-Şerhu Cümeli’z-Zeccacî: 1986’da Beyrut’ta basılmıştır.
14-Hallü elgaz ve mesaili’l-i’rabiyye fi’l-ayati’l-Kur’aniyye ve’lehadisi’n-nebeviyye: 1989’da Kahire’de basılmıştır.
15-İ’rabü Fatihati’l-Kitab ve’l-Bakara: 1987’da Kahire’de basılmıştır
16-Elgazü İbn-i Hişam fi’n-nahv: Esmaî, Yahya bin Mübarek el-Yezidî ve Ebu Ali el-Farisî gibi dil âlimlerinden nakledilen, i’rab ve tefsir güçlüğü sebebiyle lugaz sayılan kırkbeş beytin i’rab ve yorumu hakkındaki eser 1985’te Şam’da basılmıştır.
17-İ’tirazü’ş-şart ale’ş-şart: Nahivle ilgilidir. 1989’da Kahire’de basılmıştır.
18-İkametü’d-delil ala sıhhati’t-temsil ve fesadi’t-te’vil: 1983’te Bağdat’ta basılmıştır.
19-Fevhu’ş-Şeza fi mes’eleti keza: 1987’de Kahire’de basıldı.
20-El-Mebahisü’l-murdıyye el-müteallika bi-meni’ş-şartiyye: Nahivle ilgili olup, 1987’de Beyrut’ta basıldı.
21-Nüktetü’l-i’rab: 1983’te Beyrut’ta basılmıştır.
22-Mukıdü’l-ezhan ve mukızü’l-vesnan: Dil ile alakalı olup, 1980’de Riyad’da basıldı.
23-Risale fi tevcihi’n-nasb fi i’rabi kavlihim fazlen ve lugaten ve ıstılahan ve hilafen ve eydan ve hellümme ceren: 1990’da Kahire’de basıldı.
24-Meseletü’l-hikme fi tezkiri “karibin” fi kavlihi teala “İnne rahmetallahi karibün mine’l-muhsinin”: Müellif, ayette müennes olan “rahmet” kelimesinin haberi olduğu halde müzekker getirilen “karib” kelimesi hakkında eski nahivcilerin yaptığı ondört yorumu değerlendirmektedir. 1985’de Amman’da basılmıştır.
25-El-Kavaidü’s-sugra: 1988’de Şam’da basılmıştır.
26-El-Mesailü’s-seferiyye fi’n-nahv: Bazı ayetlerdeki nahiv meselelerini ele alan risale 1989’da Şam’da basılmıştır.
27-Mesail fi i’rabi’l-Kur’an: 1974’de Bağdat’ta basılmıştır.
28-İ’rabü La ilahe illallah: Medine’de Arif Hikmet Bey kütüphanesindedir.
29-Mesail ve ecvibetüha: Özellikle Kur’an-ı Kerim’de i’rabı güç mansub kelimelerle birkaç i’rabı olan kelimelere dairdir.
İbn-i Hişam nahiv ilmindeki şöhreti ve eserleri ile her tarafta tanınmıştır. Bazı beytlerinin tercümesi şöyledir: “Kim ilmi öğrenmek için sabır gösterirse ona kavuşur. Kim güzeli, iyiyi isterse ona kavuşmak için sabır gösterir. Kim yükseklere kavuşmak için nefsini birazcık zillete sokmazsa, ömrü boyunca zillet içinde yaşar. Ahirette en çetin hesap, kişinin dünyada yaptıklarının hiçbirinin affedilmeden her şeyden tek tek sorulması, hesaba çekilmesidir.”
İbn-i Hişam Nahvî’nin Katrü’n-neda ve bellü’ssada adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 598’de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) Bu esere bizzat müellif tarafından yazılan Kuveyt Evkaf Kütüphanesi No: 136’da kayıtlı Şerhu Katri’n-neda adlı eserin ilk sayfası (ortada) ve Köprülü Kütüphanesi No: 1304’de kayıtlı Şerhu Kasideti Banet Süad adlı eserinin ilk sayfası (solda).
