Nahiv ve lügat âlimi, meşhur edip ve şair. İsmi, Muhammed bin Hasan bin Düreyd bin Atahiye el-Ezdî, el-Basrî'dir. Künyesi, Ebu Bekr'dir. 223 (m. 837) senesinde Basra'da doğdu. 321 (m. 933)'te Bağdat'ta vefat etti. Hayzeran kabristanına defnedildi.
Bağdat'ta vefat eden Nahiv ve lügat âlimi İbn-i Düreyd Hayzuran Kabristanı'na defnedildi. İlim tahsiline doğduğu yer olan Basra'da başlayıp, oradaki âlimlerden bir müddet ilim öğrendikten sonra, tahsiline devam etmek üzere Amman'a gitti. 12 sene orada kaldı. Sonra Basra'ya dönüp, bir müddet Basra'da ikamet etti. Bundan sonra Basra'dan çıkıp, Faris beldelerini dolaştı. Bu seyahatlerinden sonra Bağdat'a yerleşip, vefatına kadar orada kaldı.
İlim aldığı âlimler; Esmaî'nin kardeşinin oğlu Abdurrahman bin Abdullah, Ebu Hatim Sicistanî, Ebu Fadl er-Riyasî, Ebu Osman Sa'id bin Harun ve diğerleri. Kendisinden ise; Ebu Sa'id es-Sayrafî, Amr bin Muhammed bin Seyf, Ebu Bekr bin Şazan, Ebu Ubeydullah el-Merzubanî ve diğerleri ilim almıştır.
Muhammed bin Hasan, zamanının meşhur edip ve şairlerinden olup, çok rivayeti olan bir âlimdir. Çok divan okumuş, Arap divanlarını ezberlemiştir. Hafızasının kuvveti ve ezberleme kabiliyeti darbımesel hâline gelmişti. Kendisi şöyle anlatmıştır: “Ebu Osman Üşnandanî (Kitabü'l-me'ani müellifi Sa'id bin Harun) benim hocam idi. Amcam Hüseyin bin Düreyd benim yetişmemi ona bırakmıştı. Amcam onu yemeğe davet eder, beraber yemek yerlerdi. Bir gün bu hocam, bana Haris bin Hallize'nin yazmış olduğu bir kasideyi okutuyordu. Bu sırada amcam yanımıza geldi. Bana, eğer bu kasideyi ezberlersen, sana şunları, şunları alacağım, hediye edeceğim diyerek vaatlerde bulundu. Sonra hocamı yemeğe davet edip, yemeğe oturdular. Onlar yemekte iken, aradan epeyzaman geçti. Ben bu sırada Haris bin Hallize'nin divanını süratle ezberledim. Yemekten sonra hocama ezberlediğimi bildirince çok şaşıp, durumu amcama anlattı. O da bana vaat ettiği şeyleri alıp, hediye etti.”
Ebu Sa'id es-Sayrafî dedi ki: “Ebu Bekr bin Düreyd'in meclisine gittim. Daha önce orada beni tanıyan yoktu. Orada bulunanlardan birisi büyük zatlardan birisine nisbet edilen şu manada iki beyti okudu: Memleketler ve üzerlerinde yaşayanlar değişikliğe uğradı. Bu yüzden yeryüzü de değişti. Her güzelin güzelliği, her güzel yüzün tebessümü de yok oldu.” İbn-i Düreyd, bu şiirin eskiden beri meşhur olduğunu söylemiştir.
Müslüman şairlerden Abdullah bin Müslim bin Cündeb el-Hüzelî'nin bir beytinin tercümesi; “Geliniz, geceye karşı bana yardımcı olunuz. Çünkü, uyumayan gözler için geceler çok uzun gelir. Beni ağlamakta yalnız bırakmayınız. Çünkü ben, sıkıntılı zamanlarınızda sizi yalnız bırakmıyorum.”
Ebu Bekr el-Esedî: “İbn-i Düreyd, şairlerin en âlimi âlimlerin de en şairi idi. Onun kasidelerinden birisinde İmam-ı Şafiî hazretlerini de methetmiştir. Bu kasidenin bir beytinin tercümesi şöyledir: İnsan vücudunu içinde bulunduran kabre selam olsun. Bu öyle bir kabirdir ki, karanlıkların cömertliği ile kapkaranlık olmuş.” Naklettiği bir meşhur beytin tercümesi şöyledir: “Yarına hoş geldin demiyorum. Çünkü, yarın dostların yolculuğu var.”
Eserleri:
1- El-Cemhere: Lugat ilminde meşhur ve muteber bir eserdir. 1988'de Beyrut'ta neşredilmiştir.
2- El-İştikak: 1988'de Kahire'de neşredilmiştir.
3- Maksure: 1828'de Kopenhagen'de neşredilmiştir.
4- El-Maksur ve'l-memdud: Şerhleri ile birlikte 1981'de Dımaşk'ta neşredilmiştir.
5- Kitabü'l-melahin: Edebî sanatlarla ilgilidir. Son olarak Beyrut'ta 1996'da basılmıştır.
6- Kitabü'l-Müctena: Selef-i salihinden seçme sözler yer alır. En son Dımaşk'ta 1982'de neşredilmiştir.
7- Es-Serc ve'l-licam: Teknik terimler sözlüğü şeklinde bir risaledir. Son olarak Kahire'de 1992'de neşredilmiştir.
8- El-Matar ve's-Sehab ve maneatethü'l-Arabü'r-rüvvad: Astronomik terimleri açıklamıştır. En son olarak Kahire'de 1992'de yayınlanmıştır.
9- Kitabü'l-fevaid ve'l-ahbar: Hikmetli sözleri ihtiva eder. Bir özeti Beyrut'ta 1986'da yayınlanmıştır.
10- Min Ahbari İbn-i Düreyd: Hocalarından rivayet ettiği edebî kıssaları ihtiva eder. Bağdat'ta 1978'de yayınlanmıştır.
11- El-Emali: İbn-i Düreyd'in kelime türetme konusunda yazdığı El-İştikak adlı eserinin kapak sayfası (solda). El-Cemhere adlı eserinin kapak sayfası (sağda). Öğrencileri tarafından tutulan notlardır. Günümüze ulaşmamıştır. Talebesi Ebu Ali Kali, bu eserden seçmeler yapmış ve Talik min Emalî-i İbn-i Düreya adıyla yayınlanmıştır.
12- Divan: Şiirlerini ihtiva eder. 1415'te Beyrut'ta yayınlanmıştır.
13- El-Vişah: Şairlerin lakaplarına dairdir. Bir bölümü Escurial Library'de mevcuttur.
14- Zehairü'l-hikem: Süleymaniye Kütüphanesi'nde Fatih kısmı No: 3222'de kayıtlıdır.
15- Şerhu'l-fark beyne'z-za ve'd-dad: Tekelioğlu kısmı No: 903'te kayıtlıdır.
16- Mecmuatü hikem li seyyidina Ali: Paris'te Bibliotheque Nationale'de No: 3971'de kayıtlıdır.
17- Kitab yeştemilü ale'l-elfazi'l-müştereketi'l-Vakıati beyne'l-Arabi'l-erba ve meaniha: Ragıb Paşa Kütüphanesi No: 1162'de kayıtlıdır.
18- Şerhu Lamiiyyeti'l-Arab: Berlin Staatsbibliothek No: 7408'de kayıtlıdır.
19- Şerhu Banet Süad: Aynı kütüphanede 7489'da kayıtlıdır.
20- Müntehab mine'l-eş'ar: Köprülü Kütüphanesi Fazıl Ahmed Paşa Kısmı No: 1355'te kayıtlıdır.
Diğer bazı eserleri de şunlardır: Şerhu Kasideti'n-nezir bin Saib, Emsalü'n-Nebeviyye, El-Muhtebes, Kitabu Ef'ale ve fealtü, El-Adab ve'l-emsal, El-Erbeun, El-İstidrak ale'l-Halil, Et-Tavassut, Edebü'l-Katib, Garibü'l-Kur'an vb.dir.
