Şafii mezhebi âlimlerinden. Hadis, kıraat, nahiv, lügat ve edebiyat ilimlerinde büyük bir âlimdir. İsmi, Hüseyin bin Ahmed bin Haleveyh bin Hamdan'dır. Künyesi, Ebu Abdullah-ı Hemedânî'dir. Ailesi Hemedanlıdır. 290 (m. 903)'te orada doğdu. 370 (m. 980) senesinde orada Halep'te vefat etti.
İbn-i Haleveyh, Arap dili ve edebiyatı ilimlerinden olan; lügat, nahiv ve diğerlerinde zamanının imamı, en büyük âlimidir. İlim öğrenmek için 314 senesinde Bağdat'a gelmişti. Orada birçok âlim ile görüşüp, sohbetinde bulundu. Onlardan çeşitli ilimler aldı. Kur'an-ı Kerim'in kıraat bilgilerini, İbn-i Mücahid'den okudu. Nahiv ve edebiyat bilgilerini de; İbn-i Düreyd'den, Niftaveyh'ten, İbn-i Enbârî'den ve Ebu Ömer-i Zahid'den aldı. Hadis ilmini, Muhammed bin Muhalled el-Attar ve daha başkalarından öğrendi. Ondan ilim almak için gelenlere Camiu'l-Medine'de, imla ettirerek hadis-i şerif öğretirdi. Kendisinden; Mu'afe bin Zekeriya ve daha birçok âlim, ilim alıp hadis-i şerif rivayet ettiler.
İbn-i Haleveyh, daha sonra Şam'a geldi. Orada, bulunan Seyfüddevle bin Hamdan ile sohbet etti. Onun çocuklarından bazısına edebiyat ilimlerini öğretip, terbiyesiyle meşgul oldu. Sonra Haleb'e yerleşip ilmini ve hadis-i şerif rivayetlerini orada yaydı. Ebü't-Tayyib el-Mütennebbî ile birçok ilmî münazaralar yaptı. Bütün ilimlerin her kolunda, zamanının bir tanesi oldu. Her taraftan ilim öğrenmek için kendisine geliyorlardı.
Ed-Danî, Tabakat'ında diyor ki: “O, Arapçayı çok iyi biliyordu. Lügatleri ezberlemişti. Hadis ilminde sika (güvenilir, sağlam) bir ravi ve kıraat ilminde derin bir âlimdi. Kendisinden ilim aldığımız birçok âlim, ondan hadis-i şerif rivayetlerinde bulunmuşlardır. Bunlar; Abdülmün'im bin Ubeydullah, Hasan bin Süleyman ve diğerleridir.”
Çok güzel şiirleri vardır. Bunlar eserlerinde toplanmıştır. Ayrıca çeşitli ilimlere ait birçok eserler de yazmıştır.
Bir şiirinde şöyle demektedir:
“Bir mecliste, meclisin efendisi yoksa, Bu meclisi kuran kimsede hayır yoktur. Seni yaya olarak görmedim diyen kimse, Kendisi süvari olursa, beni nasıl görür? Cömertlik huyumdur, ancak malım yok! Başkasının malı ile nasıl cömertlik yapılır? İşte bütün malım, istediğini al! Gaipten beni ferahlatacak ümitlerim var.”
İbn-i Haleveyh'in Er-Rih, diğer adıyla Risale fî esmai'r-rih adlı eserinin kapak sayfası (solda), yazma nüshasının ilk sayfası (sağda). Eser de rüzgar için kullanılan kelimeler ve bunların etimolojik izahları yer alır.
İbn-i Haleveyh çok eser yazmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- El-Elifat: Elif, hamze ve türleriyle, i'lal, tahfit, hazif gibi konuları anlatır. Riyad'da 1982'de neşredilmiştir.
2- Leyse fî kelami'l-Arab: Arap dilinden nadir kullanılan ve garip kelimeleri toplayan bir sözlük olup en tanınan eserlerindendir. Kahire'de 1909'da yayınlanmıştır.
3- Er-Rih: Diğer adıyla Risale fî esmai'r-rih, rüzgar için kullanılan kelimeler ve bunların etimolojik izahları yer alır. Berlin'de 1909'da yayınlanmıştır.
4- Şerhu Divanı Ebu Faris el-Hamdanî: Ebu Faris'in divanının şerhidir. 1987'de Şam'da yayınlanmıştır.
5- Şerhu Maksureti İbn-iDüreyd: Beyrut'ta 1994'te yayınlanmıştır.
6- Garaibü halki'l-insan: İnsanın uzuvlarına dair isim, sıfat ve deyimleri ihtiva eder. 1989'da Bağdat'ta yayınlanmıştır.
7- İştikakü'ş-şühur ve'l-eyyam: Ay ve gün isimleri ile alakalı bir eserdir. Göttingen'de 1854'te yayınlanmıştır.
8- El-Cümel fi'n-nahv: Meşhed'de bir yazması (Nr. 994/2) mevcuttur.
9- Şerhu Fasihi Sa'leb: ABD'de Brinston Üniversitesi Kütüphanesi'nde vardır.
10- İntisaru İbn-i Haleveyh li Sa'leb: Sa'leb'in el-Fasih'ine yapılan eleştirilere cevaptır. Haydarabad'da 1317'de basılmıştır.
11- İ'rabü'l-Kıraati's-Seb ve ilelüha: Kıraat ilmi ile alakalı olup, İ'rabü'l-Kur'an adlı günümüze ulaşmayan eserinin özetidir. Kahire'de 1992'de neşredilmiştir.
12- İ'rabü Selasine sure: Tarık suresi ile başlar. En son Kahire'de 1991'de basılmıştır.
13- Muhtasar fî sevazzi'l-Kur'an (kıraat) min Kitabi'l-Bedi: Kahire'de 1934'te basılmıştır.
14- El-Bedî fi'l-kıraat: 1948'de Budapeşte'de basılmıştır.
15- El-Kıraat: Bir nüshası Murat Molla No: 85'te mevcuttur.
İbn-i Haleveyh'e şu eserler nisbet edilmekte ancak ona aidiyetleri kesin değildir: El-Aserat fi'l-luga, Kitabü'ş-şecer, El-Hücce fî kıraati's-Seb, Et-Tezkire, El-Haserat, El-Kül ve'l-Ba'z, vb.dir.
