Tarih ve Hanefî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Kasım bin Kutluboğa bin Abdullah es-Südunî, el-Cemalî, el-Mısrî, el-Hanefî'dir. Lakabı Zeyneddin veya Şerefeddin'dir. Künyesi Ebü'l-Adl'dir. 802 (m. 1399) senesi Muharrem ayında Kahire'de doğdu. 879 (m. 1477) senesi Rebiulahir ayının dördünde orada vefat etti.
Küçük yaşta babasını kaybeden İbn-i Kutluboğa, yetim olarak büyüdü. Kur'an-ı Kerim'i ve birçok eseri ezberledi. Bunların bazısını İzzeddin bin Cema'a'ya arz etti. Kıraat ilmini Zerati'den, fıkıh ilmini; “Karîü'l-Hidaye” diye meşhur olan Taceddin, Mecdüddin Rumî, Nizameddin Sayramî, İzzeddin Abdüsselam el-Bağdadî, Abdüllatif el-Kirmanî'den, usul-i fıkhı; Alaeddin Buharî, Siraceddin ve Şerefeddin Sübkî'den, kelam ilmini; Bisatî ve Alaeddin'den öğrendi. Hadis ilmini; İbn-i Hacer-i Askalanî, İbn-i Cezerî, Şihabeddin Vasıtî, Zeyneddin Zerkeşî, Bedreddin Hüseyin Busayrî, Nasireddin Fakusî, Taceddin Şerabisî, Takiyyüddin Makrizî'den öğrenip hadis-i şerif rivayet etti.
İbnü'l-Hümam'ın derslerine de devam eden İbn-i Kutluboğa, ondan çok istifade etti. Vefatına kadar İbn-i Hümam'ın yanından ayrılmadı. İbnü'l-Hümam'ın Hidaye kitabına yaptığı şerhin dörtte birini, Tevhidü Sadrüşşeria kitabının bir bölümünü ve Musayere'nin tamamını okudu.
İbn-i Kutluboğa, hocası Taceddin Nu'manî ile beraber Şam'a gitti. Şam'da, ondan Harezmî'nin Camiu Mesanidi Ebu Hanife adındaki eserinin tamamını, İbnü's-Salah'ın Ulum-i hadis'ini ve birçok âlimin eserlerini okudu. Taceddin Nu'manî ona, 823 (m. 1420) senesinde icazet (diploma) verdi. Daha sonra İskenderiyye'ye giden İbn-i Kutluboğa, orada Kemaleddin bin Hayreddin ve Kasım et-Tecurî'nin derslerinde bulundu.
İbn-i Kutluboğa'nın yazdığı "Tacü't-Teracim" adlı eserin Ezher Kütüphanesi No: 5477'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve "El-Fetava'l-Kasımiyye" adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No: 652'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası (ortada) ve "Münyetü'l-elmaî fima fate min tahrici ehadisi'l-Hidaye li'z-Zeylaî" adlı eserinin kapak sayfası (solda).
İbn-i Hacer Askalanî'den, El-İsar bi ma'rifeti ruvati'l-aşar kitabını okudu ve hocasına yaptığı itirazları hocası haklı bulup kitapta düzeltmiştir. Birkaç sefer hacca gitti. Birçok âlimden icazet (diploma) aldı.
İbn-i Kutluboğa edebiyat ve şiir ile ilgili kitapların birçoğunu ezberledi. Hafızasının ve zekasının kuvvetliliği ile tanındı. Çok sayıda âlim, fetva vermek ve ders okutmak hususunda ona izin verdi. İbn-i Dirî, onu “Şeyhü'l-âlem ez-Zeki.” diye vasıflandırdı. Hocası İbn-i Hacer-i Askalanî de onu çok methetti.
İbn-i Kutluboğa, ders okutmak ve fetva vermekte çok mahirdi. Zamanın birçok âlim ve fazilet sahipleri ondan çeşitli ilimleri tahsil ettiler. Onlara Harezmî'nin Camiu Mesanidi Ebu Hanife adlı eserini okuttu. Bağdat'taki Müstansıriyye Medresesi'nde, Emir Nasır Çakmak'ın da hazır bulunduğu bir mecliste İmamı A'zam Ebu Hanife'nin Müsnedlerini okuttu. Baybars Medresesi'nde hadis-i şerif müderrisliği, Canibek Medresesi şeyhliği yaptı. Eşrefiyye dergâhında fakir bir derviş olarak hayatını geçirdi.
İbn-i Kutluboğa başta fıkıh ve hadis olmak üzere dinî ilimlerde derin bilgi sahibiydi. Cedel ve münazaraya yatkınlığıyla tanındı. Ülfet ve ünsiyet kabiliyeti, üstün mizacı ve kaleminden daha güçlü olan hitabeti sayesinde devrinin âlimleriyle tartışmaya girmekten çekinmemiştir. Zühd ve takva ile de tanınan İbn-i Kutluboğa, Eşrefiyye Dergâhı'na müntesip bir sufî idi ve Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin görüşlerini benimserdi. İbnü'l-Farıd'ın vahdet-i vücud görüşlerine yer verdiği Kaside-i Taiyye'si üzerinde meydana gelen tartışmalar sırasında Muhibbüddin İbnü'ş-Şıhne ve Burhaneddin el-Bikaî gibi birçok âlim İbnü'l-Farıd'ı eleştirirken, Kafıyecî, Zekeriyya el-Ensarî, Süyutî ve İbnü'l-Gars ile birlikte İbn-i Kutluboğa da onu savundu. İtikadî konularda Hanefî-Matüridî bir çizgide yer alır.
Başta hocaları olmak üzere dönemindeki âlimler tarafından takdirle anılan İbn-i Kutluboğa'nın eserlerini ve fetvalarını inceleyen bazı çağdaş araştırmacılar kendisini klasik fukaha tasnifi içindeki ashabü't-tahriçten göstermişlerdir.
Eserleri
İbn-i Kutluboğa, risaleleri dışında hadis ve fıkıh başta olmak üzere çeşitli ilim dallarında 100'ün üzerinde eser yazmıştır. Büyük çoğunluğu günümüze kadar gelen eserlerinin belli başlıcaları şunlardır:
1- "Şerhu'l-Müsayere fi'l-akaidi'l-münciye fi'l-ahire": Hocası İbnü'l-Hümam'ın eserinin şerhi olup Kemaleddin İbn Ebu Şerif'in "el-Müsamere bi-şerhi'l-Müsayere'si" ile birlikte 1979'da İstanbul'da basılmıştır.
2- "Tacü't-Teracim": Hocası Makrizî'nin Hanefî âlimlerine dair "Et-Tezkire" adlı eserindeki bilgileri tashih etmek ve zenginleştirmek amacıyla kaleme almıştır. 350 civarında Hanefî âliminin isimlerine göre alfabetik sırayla yer aldığı eserde özet halinde biyografileri verilip telif ettikleri eserler belirtilmiştir. Son olarak 1992'de Şam'da basılmıştır.
İbn-i Kutluboğa'nın "Zikru Menakıbi'l-İmam el-A'zam Ebî Hanife ve Ebi Yusuf ve Muhammed ve Züfer"adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi HAP Kısmı No: 244'de kayıtlı yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (ortada) ve "Et-Ta'rif ve'l-ihbar bi-tahrici ehadisi'l-İhtiyar" adlı eserinin kapak sayfası (solda).
İbn-i Kutluboğa'nın "Tertibü's-sikat mine'r-ruvat" adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No: 264, 1060'da kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve "Avali'l-Leys bin Sa'd" adlı eserinin kapak sayfası (solda).
3- "Mucebatü'l-ahkam ve vakıatü'l-eyyam": Müellifin döneminde rehin edilen bir akarın vakfedilmesiyle başlayan fıkhî bir ihtilafta Hanbelî kadısının verdiği hükmün kendisine sorulması üzerine telif edilmiş ve bu vesileyle füru-i fıkhın bütün konularında Hanefî mezhebinin yerleşik görüşü ve Hanefî kadının gözetmesi gereken fıkhî hükümler belirtilmiştir. Eser 1983'te Bağdat'ta basılmıştır.
4- "Men rava an ebihi an ceddih": Dedesi ve babası tarikiyle hadis rivayet eden ravilere ve rivayetlerine dairdir. 1988'de Kuveyt'te basılmıştır.
5- "Münyetü'l-elmai fima fate min tahrici ehadisi'l-Hidaye li'z-Zeylaî": Cemaleddin ez-Zeylaî'nin Merginanî'ye ait el-Hidaye'deki hadisleri tahriç ettiği "Nasbü'r-raye'yi" ikmal için yazdığı küçük hacimli bir haşiye olup Zahid Kevserî'nin tahkikiyle önce 1950'de İbn-i Hacer'in "ed-Diraye fi telhisi Nasbi'r-raye'si"üzerine İbn-i Kutluboğa'nın yaptığı bazı talikatla birlikte müstakil olarak, daha sonra 1973'te "Nasbü'r-raye'nin" dördüncü cildinin sonunda Kahire'de yayınlanmıştır.
İbn-i Kutluboğa'nın risalelerinin toplandığı "Mecmua'nın" yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) bu mecmuadaki "Rafiu'l-iştibah" adlı risalenin ilk sayfası (ortada) ve "El-Kifaetü fi'n-nikah" adlı risalesinin kapak sayfası (solda). Yazma mecmua Princeton Üniversitesi Kütüphanesi ELS No: 3893'de kayıtlıdır.
6- "Avali'l-Leys bin Sa'd": Eser 1987'de Cidde'de basılmıştır.
7- "Reddü'l-kavli'l-haib fi'l-kada ale'l-gaib": Hindistan'da bir grup risale ile birlikte basılmıştır.
8- "Et-Ta'rif ve'l-ihbar bi-tahrici ehadisi'l-İhtiyar": Musulî'nin fıkha dair "El-ihtiyar" adlı eserindeki hadisleri tahriç etmiştir. Eser 1997'de Şam'da basılmıştır.
9- "Tahricü ehadisi'l-Pezdevî": Ebü'l-Üsr el-Pezdevî'nin fıkıh usulüne dair "Kenzü'l-vüşul" adlı eserindeki hadislerin tahrici olup müellifi hayatta iken yazılmış ellialtı varaklık bir nüshası Kahire el-Mektebetü'l-Hidiviyye'de bulunmaktadır.
10- "Garibü'l-Kur'an": İbn-i Cemaa'nın "El-Beyan fi garibi'l-Kur'an" ve Ebu Hayyan el-Endelüsî'nin "Tuhfetü'l-erib" adlı eserlerinin birleştirilmesiyle telif edilmiş 1407'de Cidde'de neşre hazırlanmıştır.
11- "Et-Tashih ve't-tercih ale'l-Kudurî": Kudurî'nin "El-Muhtasar" adlı eseri üzerine yapılmış bir çalışmadır. 1997'de Medine'de basılmıştır.
12- "Ez-Zehrü'l-basim li sireti Ebi'l-Kasım": Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Kısmı No: 1878'de kayıtlıdır.
13- "Haşiye ala Şerhi'n-Nuhbe": İbn-i Hacer'in hadis usulüne dair "Nuhbetü'l-fiker" adlı eserine yazdığı haşiyedir. Eser, "Haşiye ala Nüzheti'n-nazar li tavzihi Nuhbeti'l-fiker" adıyla da anılmaktadır. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Kısmı No: 348'de kayıtlıdır.
14- "Haşiye ala Fethi'l-muğis": Zeyneddin el-Irakî'nin hadis usulüne dair eserinin haşiyesidir.
15- "Hükmü'l-İslam fi luhumi'l-hayl": 1994'te Beyrut'ta basılmıştır.
16- "Risaletü'l-üsus fi keyfiyyeti'l-cülus": Namazda oturuşla ilgilidir. 1993'te Riyad'da basılmıştır.
17- "Şerhu Muhtasari'l-Menar": Ebü'l-Berekat en-Nesefî'nin fıkıh usulüne dair "Menarü'l-envar'ına" Ebü'l-İz İbn-i Habib el-Halebî tarafından yapılan muhtasarın şerhidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Serez Kısmı No: 620'de kayıtlıdır.
18- "El-Fetava'l-Kasımiyye": Fetvalarını ihtiva eder. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Kısmı No: 937'de kayıtlıdır.
19- "El-Vakı'at", 20- "Tercümetü Zünnun el-Mısrî ve avali hadisihi".
21- "Avali Ebu Ca'fer et-Tahavî", 22- "Müsnedü Ukbe bin Amir", 23- "Münteka min Münteka İbn-i Carud", 24- "Tertibü's-sikat mine'r-ruvat": Bir nüshası Köprülü Kütüphanesi No: 264, 1060'da kayıtlıdır.
25- "Zikru Menakıbi'l-İmam el-A'zam Ebî Hanife ve Ebi Yusuf ve Muhammed ve Züfer". 26- "Mecmuatü'r-resail".
"Et-Tashih ve't-Tercih ale'l-Kudurî" adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve "Tahrirü'l-akval" adlı risalesinin kapak sayfası (ortada) ve "Şerhu Muhtasari'l-Menar" adlı eserinin kapak sayfası (solda).
