Meşhur tarih ve hadis âlimi. İsmi, Muhammed bin Meni' ez-Zührî olup, künyesi, Ebu Abdullah Basrî'dir. 168 (m. 784) senesinde Basra'da doğdu. 230 (m. 845)'te 62 yaşında iken Bağdat'ta vefat etti.
Bağdat, Medine ve Kufe'ye gitmiş, buralarda zamanın meşhur âlimlerinden ilim almıştır. O zaman hadis ilminin en önemli merkezi olan Medine-i Münevvere'de meşhur hadis ravileri ile görüştü. Bağdat'a gidişinde orada yerleşerek, meşhur tarihçi, tabakat ve megazi kitaplarını yazmakla tanınmış Vakıdî'ye talebe olmuştur. Onun katipliğini yaptığı için Katibü'l-Vakıdî lakabı ile tanınmıştır. Onun talebesi olarak ve yazdığı Tabakatü'l-kübra adlı kitabıyla tanınıp, meşhur olmuştur.
Hadis ilminde de hafız derecesinde âlim olan İbn-i Sa'd, Huşeym bin Beşir, Velid bin Müslim, İbn-i Uyeyne, İbn-i Aliyye, İbn-i Ebu Fudeyk, Ebu Damra, Muin bin İsa, Ebu Velid Tayalisî ve diğer pek çok âlimden hadis-i şerif rivayet etmiştir. Kendisinden ise; Ahmed bin Ubeyd, İbn-i Ebüddünya, Ahmed bin Yahya Belazurî, Haris bin Ebu Üsame, Hüseyin bin Muhammed el-Fehm ve diğer âlimler hadis-i şerif rivayet etmişlerdir. İbn-i Sa'd'ın rivayet ettiği hadis-i şerifler, Sünen-i Ebu Davud'da yer almıştır. Çok hadis-i şerif rivayet etmiştir. Daha sonraki asırlarda yaşayan hadis âlimleri onun için saduk, sika (güvenilir) ve rivayetlerinin çoğunda titiz davranmıştır, demişlerdir.
Eserleri
İbni Sa'd'ın en meşhur eseri Tabakatü'l-kübra adlı olanıdır. Bundan başka Tabakatü's-sagir ve Ahbarü'n-nebi, Et-Tarih ve El-Kasidetü'l-Hulvaniyye adlı eserlerinin de olduğu kaynaklarda kaydedilmiştir. Bu iki eseri Tabakatü'l-kübra adlı eserinin ilk ciltlerinde yer almaktadır. Tabakatü'l-kübra sekiz cilt olup, iki İbn-i Sa'd'ın Tabakatü'l-kübra adlı eserinin ilk cildinin kapak sayfası. Muhtevası çok geniş olan bu eser; Peygamberimizin, Eshab-ı Kiram'ın, Tabiîn'in asrından kendi yaşadığı asra kadar, muhaddislerin, tarihçilerin, âlimlerin hayatlarından bahsetmektedir. İbn-i Sa'd'ın Tabakatü'l-kübra adlı el yazması eserinin başlangıç sayfası. Eser, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Üçüncü Ahmed Bölümünde 2835 numarada kayıtlıdır.
Çeşit kaynağı vardır. Birincisi, hadis âlimlerinin ve tarihçilerin usulü olan dinleyerek alma yolu. İkincisi de, yazarak bilgi toplama usulü. Bu eserin muhtevası çok geniştir. Peygamberimizin, Eshab-ı Kiram'ın, Tabiîn'in asrından kendi yaşadığı asra kadar, hadis âlimlerinin, tarihçilerin, âlimlerin hayatlarını içine almıştır. İbn-i Sa'd'ın bu eserindeki metni, kendisinden talebeleri Haris bin Üsame ve Hüseyin bin Fehm nakletmişlerdir.
İbn-i Sa'd'ın bu eserinin muhtevası ve tertibi şöyledir: İlk iki cildi Peygamberimizin hayatı ile ilgilidir. Bu kısımda Peygamberimizin ecdadını da zikretmiştir. Âdem Aleyhisselam'ı, Hazreti Havva'yı, İdris Aleyhisselam'ı, Nuh Aleyhisselam'ı, İbrahim Aleyhisselam'ı, İsmail Aleyhisselam'ı anlatmıştır. Âdem Aleyhisselam'dan Peygamber Efendimize kadar geçen asırları, Peygamberlerin (aleyhimüsselam) isimlerini ve neseplerini yazmıştır. Âdem Aleyhisselam'a kadar, Peygamberimizin ecdadını, validelerini, dedelerinden Kusay, Abdümenaf, Haşim, Abdülmuttalib, babası Abdullah, annesi Hazreti Âmine hakkında bilgi vermiştir. Peygamber Efendimizin hayatını oldukça teferruatlı bir şekilde anlatmıştır.
Bundan sonra Eshab-ı Kiram'ın ve Tabiîn'in hayatlarını ve kendi zamanına kadar meşhur âlimlerin hayatlarını anlatmıştır. Bu eserinde zaman ve yer hususuna çok dikkat etmiştir. Her yirmi seneyi bir tabaka olarak kabul etmiş ve buna göre anlatmıştır. Eshab-ı Kiram'ın hayatlarını anlatırken, ilk Müslüman olanları, zaman bakımından önce anlatmıştır. Önce Eshab-ı Kiram'ı, sonra da Asr-ı Sa'adete yakınlığı bakımından Tabiîn'in tercüme-i hallerini, hayatlarını yazmıştır. Eshab-ı Kiram'ı beş tabakaya ayırmak suretiyle yazmıştır. Bunu şöyle sıralamıştır:
1- Bedir Gazası'na katılan Muhacirler.
2- Bedir Gazası'na katılan Ensar.
3- Habeşistan'a hicret ettiği veya Uhud Savaşı'na katılmış olduğu halde, Bedir Gazası'na katılmamış olanlar.
4- Mekke'nin fethinden önce Müslüman olanlar.
5- Mekke'nin fethinden sonra Müslüman olanlar.
Bu sıralamaya göre, hayatlarını yazdığı Eshab-ı Kiram'dan bir kısmı, bu beş tabakadan bir kaçına birden girmektedir. Bu sebeple eserinde aynı zatı, bulunduğu her tabakada yazmak suretiyle iki veya daha fazla yazmıştır. Fakat böyle Sahabilerin hayatı ile ilgili en geniş malumatı, asıl tabakasında vermiştir. Bu eserinde tabaka taksimine dikkat etmekle beraber, ensaba da (soy bilgisine) önem vermiştir. Bu bakımdan cahiliye devri Arabistan tarihine de ehemmiyet vermiştir. İbn-i Sa'd rivayete dayalı olarak yazdığı bu eserinde, ravi tenkidine çok az yer vermiştir.
