Hadis ve fıkıh âlimi. İsmi Muhammed bin Muhammed bin Abdullah bin Muhammed bin Ali bin Hammad bin Sabit el-Vasıtî el-Bağdadî eş-Şafiî olup künyesi Ebü’l-Mekarim’dir. Lakabı ise Gıyaseddin’dir. 733 (m. 1333) senesi Recep ayında Bağdat’ta doğdu. 797 (m. 1395) senesi Safer ayında Bağdat’ta vefat etti. Ma’rûf-i Kerhî’nin türbesi civarına defnedildi.
İbnü’l-Akulî, ilk önce babasından ilim öğrendi. Es-Sirac el-Kazvinî’den hadis-i şerif dinledi. Meydumî ve birçok âlimden icazet (diploma) aldı. Fıkıh, beyan, meani, hadis, nahiv ve edebiyat ilimlerinde söz sahibi âlimlerden oldu. Kendi beldesinin Şeyhü’l-hadis’i idi. Mekke, Medine ve Şam’a ilim öğrenmek için gitti.
El-Harız Şihabeddin bin Hacer onun hakkında; “İbnü’l-Akulî, babası ve dedesi gibi Mustansıriyye Medresesi’nde müderris olup onlar gibi ders verdi. Yine babası gibi Mustansırıyye ve Nizamiye medreselerinde de ders verdi. Babası, dedesi ve kendisi Bağdat’ın büyük âlimlerindendi” demektedir.
Hafız Burhaneddin el-Halebî de onun hakkında; “İbnü’l-Akulî, büyük âlim olup birçok ilimde derin bilgi sahibiydi. Zekası çok keskindi. Her sene 100000 (yüzbin) dirhemden fazla kazancı vardı. Bu kazancının hepsini Allah rızası için harcardı” demektedir.
İbnü’l-Akulî’nin yazdığı Er-Rasfl ima ruviye ani’n-nebiyyi mine’l-fi’l ve’l-vasf adlı eserin kapak sayfası (sağda). Arfü’t-tîb fî ahbari Mekke ve Medineti’l-Habîbadlı eserinin kapak sayfası (solda).
Eserleri:
İbnü’l-Akulî birçok eser yazmıştır. Bazıları şunlardır:
1-Er-Rasf lima ruviye ani’n-nebiyyi mine’lfi’l ve’l-vasf: Peygamber Efendimizin hususî özelliklerinden bahseden bir hadis kitabıdır. 17 bölümden meydana gelir. Kahire’de 1986’da basılmıştır.
2-Arfü’t-tîb fî ahbari Mekke ve Medineti’l-Habîb: 1989’da Kahire’de basılmıştır.
3-Miftahu’r-reca fî şerhi mesabihi’d-düca: Begavî’nin Mesabih adlı hadis kitabının şerhidir.
4-Ed-Diraye fî ma’rifeti’r-rivaye,
5-Kifayetü’n-nasik fî ma’rifeti’l-menasik,
6-İddetü’l-vahid ve umdetü’t-tevhid,
7-Er-Redd ale’r-Rafıda.
