Fıkıh, hadis ve tefsir âlimi. İsmi Hibetullah bin Abdürrahim bin İbrahim bin Hibetullah bin Müslim bin Hibetullah el-Cüheynî el-Hamevî olup künyesi Ebü’l-Kasım’dır. Lakabı Şerefeddin’dir. Babası gibi o da Bağdat’ta bir mahalle olan Babu Ebrez’e nisbetle İbnü’l-Barizî diye tanındı. 645 (m. 1247) senesi Ramazan-ı şerif ayının beşinde Hama şehrinde doğdu. 738 (m. 1338) senesi Zilkade ayının yirmidördünde yatsı namazından sonra Hama’da vefat etti.
İbnü’l-Barizî, önce baba ve dedesinden ilim öğrendi ve hadis-i şerif dinledi. Daha sonra İzzeddin el-Farusî, Cemaleddin bin Malik ve başkalarından hadis-i şerif dinledi. İzzeddin bin Abdüsselam, Necmeddin Barizî, Reşidüddin el-Attar, Ebu Şame ve başka âlimlerden icazet (diploma) aldı. Kendisinden; ez-Zehebî ve başkaları ilim öğrenip hadis-i şerif rivayetinde bulundular.
İbnü’l-Barizî, Şam bölgesinde kendisine danışılan, söz ve davranışları vesika (senet) olan bir zattı. Şafiî mezhebinde olup mezhebinin bilgileri ondan sorulurdu. Ayrıca fıkıh, hadis, tefsir, usul, nahiv, lügat ve fen ilimlerinde mütehassıs oldu. Kıraat ilminde de âlimdi. Hama şehrinin kadısı oldu. Fetva ve dersler verdi. Şam ve Hama’da hadis-i şerif öğretti. Çok kimseler ondan istifade ettiler. Son zamanlarda gözleri görmez oldu.
İbnü’l-Barizî’nin yazdığı El-Feridetü’l-Bariziyye fî hallikasideti’ş-Şatibiyye adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve Kitabü’l-Bustan fî ulumi’l-Kur’an adlı eserinin kapak sayfası (solda).
Zehebî onun hakkında; “İbnü’l-Barizî, Şeyhü’lulema (âlimlerin büyüğü) idi. İlim öğretmesi ve çok ibadet etmesi yanında, çok da eser yazdı. Yumuşak, alçak gönüllü, güzel ahlâk sahibi olup tabiatında (huyunda) zerre kibir yoktu. Salih kimseleri çok ziyaret ederdi” demektedir.
İsnevî de onun hakkında; “İlimde derin bir imam idi. Salih, hayırlı, ilme ve ilmi yaymaya âşıktı. Talebeye çok güzel muamelede bulunurdu. Çok kimseler ilim öğrenmek için ona koştu” demektedir.
İmam-ı Sübkî ise onun hakkında şöyle demektedir: “Şam civarındaki Şafiî mezhebi reisliği, İbnü’l-Barizî ile son buldu. İlmi çok severdi. Fıkıhta mütehassıs ve derin bilgi sahibiydi. Babasının lakabı Necmeddin, dedesinin ki de Şemseddin idi.”
İbnü’l-Barizî’nin yazdığı Tecridü’l-usul fî ehadisi’r-Resul adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Köprülü Kütüphanesi No: 257’de kayıtlıdır.
Eserleri:
İbnü’l-Barizî çok sayıda eser yazdı. Eserlerinin 40 veya 90 kadar olduğu rivayet edilir. Bazıları şunlardır.
1-Nasihu’l-Kur’ani’l-aziz ve mensuhuh: Nasih ve mensuh ile ilgili olup Beyrut’ta 1989’da basılmıştır.
2-El-Feridetü’l-Bariziyye fî halli kasideti’ş-Şatibiyye: Kıraat ilmi ile alakalıdır. Birçok kütüphanede yazması vardır.
3-Kitabü’l-Bustan fî ulumi’l-Kur’an: Tefsir ile alakalı olan eserin bir nüshası Tüpkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi III. Ahmed Kısmı No: 113’te vardır.
4-Ravdatü Cennati’l-muhibbin fî tenzili’l-ulumi’l-Kitabu’l-mübin: Tefsirle ilgili olup ciltleri çeşitli kütüphanelerdedir. 5 cilt olduğu anlaşılmaktadır. Bir cildi Süleymaniye Kütüphanesi Fatih Kısmı No: 273’te vardır.
5-Tecridü’l-usul fî ehadisi’r-Resul: İbnü’l-Esir’in Camiu’l-usul adlı eserinin muhtasarıdır. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Beşir Ağa Kısmı No: 55’te vardır.
6-El-Mücteba fî ehadisi’l-Mustafa: İbnü’l Esir’in yukarıdaki eserinin yeni bir tertiple yapılmış bir özetidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Kısmı No: 534’te kayıtlıdır.
7-El-Misbah: Begavî’nin Mesabih adlı eserinin özeti olup bir nüshası Darü’l-Kütübi’l-Mısrıyye’de bulunmaktadır.
8-Rümuzü’l-künuz: Fıkıhla ilgili manzum bir eserdir. Bir nüshası Rampur Kütüphanesi’ndedir.
9-Kitabu’l-Mugnî fi’htisari’t-Tenbih ve izhari fetavih: Şirazî’nin Tenbih adlı eserinin özetidir.
10-Ez-Zübde fi’l-fıkh: 970 beyitlik manzum bir fıkıh kitabıdır.
11-Tahlilü’l-haiz mine’l-ihram: Hac ile alakalı olup bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Yeni Cami Kısmı No: 1185’te vardır.
12-İzharu’l-fetavî min Tahriri’l-Havî: Bir nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi III. Ahmed Kısmı No: 840’ta vardır.
13-Tevsiku ura’l-iman fî tafdili Habibi’r-Rahman: Kadı İyad’ın Şifa adlı eserinden özetlenmiştir. Bir nüshası Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi No: 2046’da vardır.
14-İttihazu’n-nush fî icadi’s-sulh,
15-Ed-Diraye li ahkami’r-Riaye: Muhasibî’nin Riaye adlı eserinin özetidir. Bir nüshası Şehid Ali Paşa No: 945’te vardır.
16-Manzume fî şerhi Müellesati Kutrub: Bir nüshası Laleli Kısmı No: 3767’de vardır.
17-El-Esas fî ma’rifeti ilahi’n-nas,
18-Kitabü’l-Aruz,
19-El-Vefa fî ehadisi’l-Mustafa,
20-Kitabü’lmenasik,
21-Ed-Dürre fî safati’l-hacci ve’lumre,
22-Zabtu garibi’l-hadis vb.
İbnü’l-Barizî’nin yazdığı Tecridü’l-usul fî ehadisi’r-Resul adlı eserinin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Köprülü Kütüphanesi No: 257’de kayıtlıdır.
