Endülüs-Kurtuba'da yetişen âlimlerin büyüklerinden. Hadis, fıkıh, edebiyat, lügat, sarf ve nahiv ilimlerinde yüksek bir âlimdir. İsmi, Muhammed bin Ömer bin Abdülaziz bin İbrahim bin İsa bin Muzahim el İşbilî, el-Kurtubî'dir. “İbnü'l-Kutiyye” ve “Ebu Bekr” künyeleri ile meşhurdur. Ailesi aslen Endülüs'ün (İspanya'nın) İşbiliyye şehrindendir. Babası, melik Nasır tarafından İşbiliyye kadısı (hâkimi) olarak tayin edildi. Kendisi Kurtuba'ya yerleşti. 285 (m. 898) yılı civarında Kurtuba'da doğdu. 367 (m. 977) senesi Rebiulevvel ayının son haftası Çarşamba günü Kurtuba'da vefat etti. Perşembe günü ikindi namazı vaktinde Kureyş kabristanına defnedildi.
İbnü'l-Kutıyye, hadis ve fıkıh ilimlerinde yüksek bir âlimdir. Bu ilimlerde sika (güvenilir, sağlam) bir ravi idi. Hadis-i şerif hafızı olup, yüz binden çok hadis-i şerif ezberlemişti. Çok âlimden ilim öğrendi ve hadis-i şerif rivayet etti. O, İşbiliyye'de iken İbnü'l-Kavn'dan, Muhammed bin Ubeydez-Zübeydî'den, Sa'id bin Cabir'den, Ali bin Ebu Şeybe'den, Kurtuba'da iken de Tahir bin Velid'den, Muhammed bin Abdülvehhab bin Mugis'ten, Kasım bin Asbağ'dan, Eslem bin Abdülaziz'den ve bunların benzeri olan daha pek çok âlimden bizzat dinleyerek ilim aldı.
Arap edebiyatının lügat, sarf ve nahiv bilgilerinde zamanındaki âlimlerin en önde gelenlerinden oldu. Kendisini bu ilimlerde imam kabul etmişlerdi. Asrının âlimleri arasında üstadlık, imamlık derecesine yükselmişti. Bu ilimlerin bütün usullerini ezbere biliyordu. Endülüs ve insanlık tarihine ait haberleri ezberlemişti. “Endülüs Tarihi” adındaki kıymetli bir eseri vardır. Endülüs'te kurulan devletlerin emirleri, başkanları ile, orada yetişen fıkıh âlimlerinin ve şairlerin hayatlarını çok iyi biliyordu. Çok şiir ezberlemişti. Başkaları, ondan çok şiir öğrendiler.
İbn-i Abdürrauf, **“Tabakat”**ında diyor ki: “Ebu Bekr (İbnü'l-Kutiyye), Endülüs'te yetişen fıkıh âlimlerinin büyüklerinden birisi ve ediplerinin reisi, en büyüğüydü. Arapçanın lügat ve gramer bilgilerini ezberlemişti. Garip ve nadir ifadeleri, meselelere dair örnekleri ve darbımeselleri çok iyi biliyordu. Tarih ve hadis ilimlerinde âlimdi. Şiirde üstün bir yeri olup, lafızların doğrusuna ve manaların açık şekline vakıftı. O, din âlimlerinin de imamıydı. Fıkıhta ve hadiste çok titizlik gösterir ve mürüvveti çok olurdu. Arapçanın nahiv bilgisini iyi biliyordu. Bu ilimde asrının âlimlerine üstad, rehber olmuştu. Bu konuda çok güzel eserler kaleme almıştır. Endülüs tarihini, kurulan devletleri ve başkanlarını, âlimlerinin hâllerini ezbere biliyordu.”
İbn-i Kutıyye çok uzun yaşadı. Birkaç nesil kendisinden ilim aldı. Zamanın kadıları, şura heyeti azaları, hattatları ve sultanların çocukları ve daha birçok kimseler ilim öğrenmek için yanına gelirlerdi. Çok ibadet ederdi. Kurtuba'dan birçok kereler hac için Mekke-i Mükerreme'ye gelmiştir. Vera ve takvası çoktu. Haramlardan ve şüphelilerden çok sakınırdı.
Eserleri:
1- “Kitabü tasarifi'l-ef'al”: isminde lügat ilminde emsalsiz bir eseri vardır. Kendisinden sonra böyle bir eser yazılmamıştır. Eser, Leiden'de 1894'te yayınlanmıştır. 2- “Tarihu İftitahi'l-Endülüs”: Birçok defa basılmış, en son Cezayir'de 1989'da neşredilmiştir. 3- “Kitabü'l maksur ve'l-memduh”, 4- “Şerhu Sadrı edebi'l-küttab”.
