Tabiîn'in büyüklerinden, hadis ve fıkıh âlimi. Nesebi, Kabisa bin Züeyb bin Halhale'dir. Künyesi Ebu İshak veya Ebu Sa'id olup Huzaa kabilesinin Ka'b bin Amr kolundan olduğu için el-Huzaî ve el-Ka'bî diye anılır.
Babası Züeyb sahabe-i kiramdan olup Peygamberimiz'in kurbanlıklarına bakmakla vazifeli idi. Kabisa, Mekke'nin fethi senesinde doğmuş idi. Doğduğu zaman Peygamberimiz'e getirildi ve Resulullah'ın duasına kavuştu. Resulullah'ın vefatında yaşı çok küçük olduğu için Sahabi sayılmamıştır. Sahabe-i Kiram'ın çoğunu görüp onlardan hadis-i şerif dinleyip ilim aldı. Böylece Medine-i Münevvere ulemâsından oldu. Ebu Hüreyre, Zeyd bin Sabit ve Ebüdderda gibi Sahabilerden ilim öğrendi. Daha sonra Şam'da yerleşti. Bir ara çocuklar için mektep açtı ve burada öğretmenlik yaptı. Abdülmelik Mervan'da muhtemelen ilk tahsilini burada yaptı.
Abdülmelik bin Mervan 40 yılında Medine Divanı başkanlığına tayin edilince Kabisa ve arkadaşları Abdülmelik'in de iştirakiyle Medine mescidinde ilmî toplantılar yaparak pek çok hadis ve fıkıh meselesini müzakere ettiler. 65 (m. 660) yılında Abdülmelik'in halife olmasına kadar devam eden bu ilmî toplantılar neticesinde Kabisa Medine'nin ileri gelen âlimlerinden oldu. Sahabe-i kiramın önde gelenlerinden Zeyd bin Sabit'in kazasını (kadılık usullerini) en iyi bilenlerden sayılır. Sahabe-i kirâmdan hadis rivâyetleri vardır.
Abdülmelik'in halife olması üzerine onun daveti ile Şam'a gitti. Onun kâtibi oldu. Halîfeye memleketin dört bir yanından gelen mektup ve istidâları alır, okur ve kendisine bildirirdi. Halife'nin yapmak istediği yanlış işlere ikna ederek mani olurdu. Zührî, Sa'id bin Müseyyib gibi âlimleri halife ile tanıştırarak onların etkisini artırmaya çalıştı. Harre vakasında bir gözünü kaybetti. Halîfenin mührü de kendisinde dururdu. Meşhur hadis âlimi Zührî'nin kendisinden rivayetleri vardır. Vefatı, Şam'da hicretin 86. veya 87. senesindedir (m. 705).
Hadis otoriteleri tarafından sika bir ravi olarak kabul edilen Kabisa bin Züeyb, fıkıh ve tefsire dair rivayetleri ile de tanınmıştır. Başta Hazreti Ömer, Ebüdderda, Zeyd bin Sabit, Ebu Hüreyre; Hazreti Aişe gibi Sahabilerden rivayette bulunmuştur. Kendisinden de Zührî, Mekhul eş-Şamî, Reca bin Hayve, Ebu Kılabe gibi âlimler rivayette bulunmuştur.
Kabisa bin Züeyb anlatır:
“En yakın hısımlarına peygamberliğini tebliğ et!” mealindeki ayet-i kerime nazil olunca, Hazreti Peygamber dağdan kopma bir taş yığınına giderek en yükseğinin üzerine çıktı ve sonra şöyle nidâ etti: “Ey Menâf oğulları! Ben bir nezîrim (ikaz ediciyim). Sizinle ben düşmanı görüp de kendi adamları için gözcülük etmeye giden ve düşmanın kendisini geçeceğinden korkarak baskın var diye bağırmağa başlayan kimse gibiyiz.” buyurdular.
Kabisa bin Züeyb, Hazreti Peygamber'in zevcesi Ümmü Seleme'den şöyle rivayet eder: Resûlullah aleyhisselâm, Ebu Seleme'nin vefatında yanına girdi. Gözleri açık kalmıştı. Onları kapadı. Sonra şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki ruh kabzedildiği vakit göz onu takip eder.”
“Âlimin yanında bulunmak ibadettir.” Hadis-i şerif
