Fıkıh ve kelam âlimi. İsmi, Mahfuz bin Ahmed bin Hasan el-Kelvezanî el-Bağdadî olup; künyesi, Ebü'l-Hattab'dır. 432 (m. 1041) senesi Şevval ayında Kelveza'da doğdu. Kelveza, Bağdat'ın bir fersah güneyindeki bir kasabadır.
Cevherî, Uşarî, Ebu Ali el-Cezerî, el-Mübarekî, Ebü'l-Fadl bin el-Kufî, Kadı Ebu Ya'lâ, Ebu Ca'fer bin el-Mesleme, Ebü'l-Hüseyin bin el-Mühtedî ve bunlardan başka âlimlerden hadis-i şerif öğrendi. Öğrendiklerini kitaplarına kaydederdi.
Kadı Ebu Ya'lâ'dan fıkıh ilmi tahsil etti. Hanbelî mezhebine ait bilgilerde ve hılaf ilminde geniş bilgilere sahip oluncaya kadar Ebu Ya'lâ'nın derslerine devam etti. Yazdığı bazı eserlerini ona okudu. Ebu Abdullah'tan feraiz ilmini öğrendi. Bu ilimde de âlim oldu. Fıkıh ilminde yaşadığı zamanın imamı, asrının en büyüklerinden oldu. İnsanlara ilim öğretti. Fetva verdi. Her taraftan talebeler kendisinden ilim öğrenmeye geldiler. Kadılkudat Ebu Abdullah bin ed-Dameganî'nin yanında bulundu. Ondan öğrendiklerini başkalarına öğretti. Kendisinden İbn-i Nasır, Ebü'n-Niam el-Ensarî, Ebu Talib bin Hudayr, Sa'dullah bin ed-Decacî, Vefa bin Es'ad et-Türkî, Ebü'l-Feth bin Şatil ve başka âlimler rivayette bulundular.
Mezhebindeki âlimlerden bir topluluk, kendisinden fıkıh ilmi okudular. Abdülvehhab bin Hamza, Ebu Bekr ed-Dineverî, Şeyh Abdülkadir el-Geylanî ez-Zahid bunlardandır.
Silefî der ki: “Ebü'l-Hattab”, İmam-ı Ahmed bin Hanbel'in mezhebindeki âlimlerdendir. Onun mezhebine göre fetva verirdi. 23 Rebiulahir Çarşamba günü, akşamüstü 510 (m. 1116)'da Bağdat'ta vefat etti. Ertesi gün Kasr Camii'nde cenaze namazı kılındı. Ahmed bin Hanbel'in kabri yakınına defnedildi. Perşembe günü vefat edip, Cuma günü defnedildi diyenler de vardır.
İbn-i Şafî der ki: “Ebü'l-Hasan bin Fa'us ez-Zahid cenaze namazını kıldırdı. Cenaze namazına büyük bir cemaat ve çok sayıda asker de katıldı.”
Ahlâkı güzel, çok zarif olup, hazırcevap bir kimseydi. Hafızası kuvvetli, dinine çok bağlı, çok akıllı, sureti çok güzeldi. Adil, güvenilir bir âlimdi.
Üstadları silsilesi yoluyla, Ebu Sa'id-i Hudrî'den şu hadis-i şerifi rivayet etti: “Bir kimse; “Ya Resulallah! Seni görene ve sana iman edene Tuba vardır öyle mi?” Sevgili Peygamberimiz; “Beni gören ve bana iman edene Tuba vardır, Tuba vardır, Tuba vardır. Beni görmeden iman edene Tuba vardır, Tuba vardır.” buyurdu. O kimse; “Ya Resulallah! Tuba nedir?” dedi. Peygamber Efendimiz şöyle buyurdular: “Cennet'te bir ağaç olup, bir ucundan bir ucuna yüz yılda gidilir.”
Kelvezanî'nin feraiz ilmine dair yazdığı Et-Tehzib fi ilmi'l-feraiz ve'l-vesaya adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve yazma nüshasının ilk sayfası (ortada). Yazma nüshası, Dublin Chester Beatty Kütüphanesi 3778 numaradadır. Kelvezanî'nin usul-i fıkha dair yazdığı Et-Temhid fi usuli'l-fıkh adlı eserinin kapak sayfası (solda).
Mezhebindeki bilgilerle, usul ve hilafa ait güzel eserler yazdı.
Eserleri:
1 Et-Temhid fî usuli'l-fıkh: Hanbelî mezhebinde usul konusunda Ebu Ya'la'nın El-Uhde'sinden sonra gelir. Mukaddimesinde, eserine giriş yapan müellif, usul-i fıkhın tarifi ve bazı mantık ve usul kuralları ile ilgili tariflere yer vermektedir. Yer yer muhalif görüşlere de yer vermektedir. Eser, Cidde'de 1995'te basılmıştır.
2 El-İntisar fi'l-mesaili'l-kibar: Mukayeseli hukuk alanının önemli eserlerindendir. Mezhebin mutemet kavlini nakletmesi bakımından da önemlidir. Birinci cildi Kahire'de 1993'te basılmıştır.
3 El-Hidaye: Muhtasar bir fıkıh kitabıdır. Riyad'da 1970'te yayınlanmıştır.
4 İbadatü'l-hams: İbadetlere dair olan bu eser de, 1995'te Riyad'da basılmıştır.
5 Et-Tehzib fî ilmi'l-feraiz ve'l-vesayu: Cidde'de 1996'da basılmıştır.
6 El-Kasidetü'd-daliye fi's-sünne: İtikat konusunda bir eser olup Şam'da 1326'da basılmıştır.
Kelvezanî'nin ayrıca Menasikü'l-hac, Rüusü'l-mesail, El-Fetava'r-Rahbiyyet adlı eserleri olduğu bildirilmektedir.
