Hadis, fıkıh ve kelam âlimi. İsmi Muhammed Enver Şah Hüseynî Keşmirî'dir.27 Şevval 1292 (m. 26 Kasım 1875)'te Keşmir'in Vodvan kasabasında doğdu. Ataları Bağdat'tan Hindistan'a göç etmiş, Mültan ve Lahor'da bir süre ikamet ettikten sonra Keşmir'e yerleşmiştir. Babası Muazzam Şah Sühreverdiyye tarikatı şeyhiydi. Keşmirî ilk eğitimini babasından aldı. Mevlana Gulam Muhammed'den sarf, nahiv, fıkıh ve usul-i fıkha dair Arapça ve Farsça kitaplar okudu. 1306 (m. 1888)'de tahsil için Keşmir yakınında Hezare bölgesine gitti. Burada kaldığı üç yıl içerisinde usul-i fıkıh, fıkıh, ilm-i felek (astronomi), mantık ve felsefe dersleri aldı.
Hind alt kıtasının büyük âlimi Enver Şah Keşmirî'nin yetiştiği ve ders verdiği Darululumi Diyobed Medresesi.
Enver Şah Keşmirî'nin yazdığı Feyzü'l-bari ala Şahihi'l-Buharî adlı eserin kapak sayfası (sağda) ve Envarü'l-bari Urdu şerhu Sahih-i Buharî adlı eserinin kapak sayfası (ortada) ve İkfarü'l-mülhidin fi zaruriyyati'd-din adlı eserinin kapak sayfası (solda).
1309 (m. 1891)'de Diyobend'e geçti. Darülulum-i Diyobend'de başmüderris Şeyhülhind Mahmud Hasan Diyobendî, Muhammed İshak Keşmirî ve Halil Ahmed Seharenpurî'den temel hadis kitaplarını okudu. 1314 (m. 1896)'da buradan mezun oldu. Ayrıca Reşid Ahmed Genguhî'den hadis senedi ve tasavvuf dersleri aldı. Hakim Vasıl Han'dan geleneksel tıp öğrendi. Delhi'deki Medrese-i Abdürrab'da ilk hocalığını yaparken Medrese-i Eminiyye'yi kurdu ve buranın yöneticisi oldu; hadis, tefsir ve fıkıh gibi dersler okuttu.
1319 (m. 1901)'de Keşmir'e gitti. Islah ve eğitim çalışmaları için Medrese-i Feyz-i Âm'ı tesis etti. 1322 (m. 1905)'te hac vazifesini yerine getirdi. Birkaç ay Mekke'de kaldıktan sonra Medine'de Şeyhülislam Arif Hikmet ve Mahmudiye kütüphanelerinde el yazmaları üzerinde çalıştı. Hüseyin el-Cisr et-Trablusî'den hadis icazeti aldı. Keşmirî, Hicaz'dan dönünce iki yıl kadar Medrese-i Feyz-i Âm'da tedrisata devam ettiyse de ilgisizlik yüzünden Medine'ye yerleşmeye karar verdi. Ancak hocası Şeyhülhind'in Darülulum-i Diyobend'de ders okutmasını istemesi üzerine bu kararından vazgeçerek Diyobend'de hocalığa başladı; başmüderrislik ve şeyhülhadislik makamına kadar yükseldi.
Enver Şah Keşmirî'nin Diyobend'deki kabri (sağda) ve kitabesi (solda).
Şeyhülhind Mahmud Hasan'ın İngiliz yönetimine karşı verilen mücadele çerçevesinde ülkeden ayrılmasından (1333/1915) sonra Darülulum-i Diyobend'in yönetimi tamamen Keşmirî'ye kaldı. Darülulum-i Diyobend'i daha aktif ve yeni ilimlere açık bir yapıya kavuşturmak isteyen Keşmirî burada ıslah çalışmaları yapmak istiyordu. Ancak diğer idarecilerle arasında anlaşmazlık çıkınca bazı hocalar ve bir kısım talebeyle birlikte 1346 (m. 1927) yılı sonunda medreseden ayrıldı. Çalışmalarına Surat'a bağlı Dabil'deki Camia-i İslamiyye'de devam etti ve hizmetlerini 1350 (m. 1931) yılına kadar sürdürdü. Ayrıca telif ve neşriyat için bir ilim meclisi kurdu. Fakat sağlığının bozulması üzerine Diyobend'e geri döndü; 3 Safer 1352 (m. 28 Mayıs 1933)'te burada vefat etti.
Bölgenin önde gelen muhaddisleri arasında sayılan ve güçlü hafızasıyla tanınan Keşmirî'nin belli başlı talebeleri arasında Menazir Ahsen Geylanî, Bedr-i Alem Mir'atî, Muhammed Şefî ve Muhammed Yusuf Bennurî gibi şahsiyetleri zikretmek mümkündür.
Keşmirî fıkıh ilmine de ilgi duymuş, Hanefî fıkhının belli başlı eserlerini ve İmam Şafii'nin El-Üm adlı kitabını incelemiş, bölgenin geleneğine uyarak Hanefî fıkhına bağlılık göstermiştir. Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi ve M. Zahid Kevserî ondan övgü ile söz etmiş Muhammed İkbal müşkil aklî ve felsefî konularda kendisine başvurmuştur.
Keşmirî tasavvufî hayattan hiç ayrılmamıştır. Babasından başka Reşid Ahmed Genguhî ve Mahmud Hasan Diyobendî'den de icazet almıştı. Müridlerinin durumuna göre Çeştiyye Sühreverdiyye ve Nakşibendiyye'nin ezkarını öğretirdi. Şiir ve edebiyatla da ilgilenmiş, 15 bin beyitten fazla şiiri olduğu belirtilmiştir.
Gulam Ahmed Kadiyanî'nin başlattığı hareketi yakından takip eden Keşmirî bu harekete şiddetle karşı çıkmıştır. Hayatının son dönemlerini Kadiyaniliğin reddi konusuna ayırmış, Kadiyanilik'le ilgili on kadar eser telif etmiştir. Miladi 25 Ağustos 1932'de meşhur Bahavelpur davasında ("Mukaddime-i Bahavelpur") raportör sıfatıyla Kadiyanîliğin İslam dışı bir hareket olduğunu ispat için beş gün boyunca konuşma yapmıştır. Cem'iyyet-i Ulema-i Hind'in Peşaver'deki toplantısında İngiliz siyasetini açıkça eleştirmiştir. Keşmirî, Diyobendî ekolü için de itidali temsil etmiş, hadiselere hoşgörüyle bakmıştır.
Eserleri.
1- Feyzü'l-bari ala Şahihi'l-Buharî: Müellifin Sahih-i Buharî derslerindeki takrirlerinin öğrencilerinden Bedr-i Alem Mir'atî ve Muhammed Yusuf Bennurî tarafından kaleme alınması ile oluşturulmuş bir eserdir.
2- Mearifü's-Sünen: Şerhu Süneni't-Tirmizî: Eksik kalmıştır. Yusuf Bennurî tarafından notlarla birlikte neşredilmiştir.
Enver Şah Keşmirî'nin yazdığı Akideü'l-İslam fi hayati İsa aleyhisselam adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve Hazreti İsa aleyhisselaman ruh ve beden olarak kıyamete yakın nüzul edeceğini ve bunun inkâr edenlere verilen cevapları ihtiva eden Et-Tasrih bima tevatere fi nüzuli'l-Mesih adlı eserinin kapak sayfası (ortada) ve Hatemü'n-nebiyyin adlı eserinin kapak sayfası (solda).
3- El-Arfü'ş-şezi ala Camii't-Tirmizî.
4- Mukaddimetü Envari'l-barî.
5- Envarü'l-bari Urdu şerhu Sahih-i Buharî.
6- Davet-i hıfz-i iman.
7- En-Nurü'l-fa'iz ala nazımi'l-feraiz.
8- Felsefetü'l-İzdivaç.
9- Hatemü'n-nebiyyin.
10- Akideü'l-İslam fi hayati İsa aleyhisselam. Hazreti isa'nın hâlen yaşadığı konusuyla ilgili olarak Kur'an-ı Kerim'de ve hadis kaynaklarında yer alan bilgilerle ulemanın sözlerini ihtiva etmektedir. Eser, önce bazı açıklamalar ve yeni konular ilave edilerek Tahiyyetü'l-İslam haşiyetü Akideü'l-İslam adıyla neşredilmiştir.
11- Müşkilatü'l-Kur'an: Kırk sekiz surede yer alan 190 müşkil ayetin açıklandığı eser Muhammed Yusuf Bennurî tarafından neşredilmiş olup naşir eserin başına bir giriş ve Yetimetü'l-beyan li-müşkilati'l-Kur'an adıyla bir risale eklemiştir.
12- İkfarü'l-mülhidin fi zaruriyyati'd-din: İslam'ın temel inanç konularını reddeden veya te'vile yönelenlere karşı yazılmıştır.
13- Faslü'l-hitab fi mes'eleti Ümm-i Kitab: Namazda Fatiha suresinin okunmasına dairdir.
14- Neylü'l-ferkadeyn fi ref'i'l-yedeyn. Namazda ellerin kaldırılmasıyla ilgili olup haşiyesi Bestü'l-yedeyn li-Neyli'l-ferkadeyn ile birlikte de basılmıştır.
15- Mirkatü't-tarem li-hudusi'l-alem.
16- Darbü'l-hatem ala hudusi'l-alem.
17- İnas bi-ityan-i İlyas: Yahudilerin Hazreti İlyas'ın yeniden dünyaya geleceğine dair iddialarına cevap niteliğindedir.
18- Et-Tasrih bima tevatere fi nüzuli'l-Mesih: Hazreti İsa aleyhisselaman ruh ve beden olarak kıyamete yakın nüzul edeceğini ve bunun inkâr edenlere verilen cevaplar yer almaktadır.
19- Keşfü's-sitr an meseleti'l-vitr.
Keşmirî'nin diğer eserleri de şunlardır: Hatimetü'l-hitab fi Fatihati'l-Kitab, El-İthaf li-mezhebi'l-ahnaf, Sehmü'l-gayb fi kebidi ehli'r-rayb, Emali ala Süneni Ebu Davud, Kitab fi'z-zebbi an Kurrati'l-ayneyn, Emali ala Sahih-i Müslim, Haşiye ala Sünen-i İbn-i Mace.
