Osmanlı âlimlerinden. Seksen dokuzuncu Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Mehmed'dir. Daha önce Mekke kadılığı yapmış olan Celeb Halil Efendi'nin oğludur. 1126 (m. 1714) senesinde Mekke-i Mükerreme'de doğdu. Bu sebeple “Mekkî” diye meşhur olmuştur. 1212 (m. 1797)'de İstanbul'da vefat etti. Fatih Camii yakınında Mehmed Bahaî türbesine defnedildi.
Küçük yaşından itibaren, zamanının âlimlerinden ilim tahsil etti. 1147 (m. 1734)'te “Hariç” rütbesiyle müderris oldu. Bir müddet ders okutup talebe yetiştirdikten sonra kadılık mesleğini tercih etti. 1179 (m. 1765)'te Selanik Mevleviyyeti'ne (kadılığına), 1185 (m. 1771)'de Şam kadılığına, 1190 (m. 1776)'da Medine-i Münevvere kadılığına tayin edildi. Peygamber Efendimizin mübarek kabrini ziyaret edip hac ibadetini ifa ettikten sonra İstanbul'a döndü. 1198 (m. 1783)'te İstanbul kadılığına yükseltildi. Kısa bir müddet sonra Anadolu ve arkasından Rumeli payesiyle taltif edildi. 1200 (m. 1785)'te bilfiil Anadolu kazaskeri oldu. Aynı sene içinde Rumeli kazaskerliğine yükseltildi.
Mekkî Mehmed Efendi'nin bir fetvası.
1202 (m. 1787)'de Müftîzade Ahmed Efendi'den boşalan şeyhülislamlık makamına getirildi. 3 ay 10 gün bu makamda kaldıktan sonra vazifeden alındı.
Bu arada evine çekilip ilim ve ibadetle meşgul oldu. 1205 (m. 1791)'de Şeyhülislam Yahya Efendi'nin ayrılmasıyla boşalan şeyhülislamlık makamına, ikinci defa getirildi, 1 yıl 3 ay 16 gün şeyhülislamlık yaptıktan sonra ihtiyarlığı sebebiyle 1206 (m. 1792)'de tekrar vazifeden alındı. Rumelihisarı'ndaki yalısına çekilip ömrünün son yıllarını ibadet ve taatle geçirdi.
Mekkî Mehmed Efendi; aklî ve naklî ilimlerde derin âlim, tevazu ve kanaat sahibi bir zattı. Şairliğinin yanında hat sanatında bilhassa ta'lik yazısında üstat idi. Nakşî yoluna mensup olup büyüklenme ve gösterişten uzak, güzel ahlâk sahibiydi. Yumuşak huylu ve herkese karşı güler yüzlüydü. Kadılık ve şeyhülislamlık yaptığı müddet içinde adalet ve doğruluktan ayrılmadı. Cömert ve kerem sahibi olan Mekkî Mehmed Efendi, birçok hayır ve hasenatta bulunmuştur. Emlak ve akârını (gelirini) vakfederek, bunlardan elde edilecek gelirle Fatih Camii'nde her gün ders okutulması, Harameyn fakirlerine yardım edilmesi, fakirlere aş dağıtılmasını şart koşmuştu.
Mekkî Mehmed Efendi'nin yazdığı Tevessül adlı eserin yazma nüshasının ilk iki sayfası (sağda) ve matbu nüshasının ilk sayfası (solda). Yazma nüsha Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 457'de kayıtlıdır.
Eserleri: Âlim ve fazıl bir zat olan Mekkî Mehmed Efendi'nin bazı eserleri şunlardır:
1- Haşiye ala Tefsiri Kadı el-Beydavî: Bir nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi AY. No: 1769'da bulunmaktadır.
2- Mürşidü'l-varisîn fî ahvali'l-erbein: Feraizdeki kırk hâl ile ilgilidir. 1320'de İstanbul'da basılmıştır.
3- Tahmis-i Kaside-i Bürde: Müellif hattı nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No. 2541'de kayıtlıdır.
4- Tevessül: Kaside-i Bürde'nin Türkçe en mükemmel şerhlerinden biridir. Eser 1300'de İstanbul'da basılmıştır.
5- Divan-ı Mekkî: Şiirlerini toplamıştır. Padişaha arz etmiş ve takdir görmüştür. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi Kısmı No: 674'te kayıtlıdır.
6- Risale fî şerhi'l-hamd: Hamd konusunu işlemektedir. Bir nüshası Esad Efendi Kısmı No: 2983/1'de kayıtlıdır.
7- Vesile-i Vüsul: Tasavvufla ilgilidir. Türkçedir. Bir nüshası Esad Efendi Kısmı No: 2983/2'de kayıtlıdır.
8- Risale fî şerhi'l-mukaddimati'l-erbea min Kitabi't-Tavzih: Fıkıh usulü ile ilgili olup bir nüshası Esad Efendi Kısmı No: 2983/3'te kayıtlıdır.
9- Risale fî tafsili ma zekerahu sahibü'l-Menar fî ma'rifeti aksami'n-nazm ve'l-ma'na min kitabillahi teala: Nesefînin Tefsir'inden yola çıkılarak hazırlanmış Türkçe bir eserdir. Nüshası Esad Efendi Kısmı No: 2983/4'te kayıtlıdır.
10- İstiare-i Tebeiyye ve İstiare-i Temsiliyyeye dair risale: Nüshası Esad Efendi Kısmı No: 2983/5'te kayıtlıdır.
11- Hısnü ehlillah: İmam-ı Gazalî'nin bir risalesinin tercümesidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Reşid Efendi Kısmı No: 389'da kayıtlıdır.
12- İman-ı mücerredin Adem-i Nef'i hakkındaki Mu'tezile delillerinin reddi: Mu'tezile'ye reddiyedir. Nüshası Üniversite Kütüphanesi TY. No: 3365'te kayıtlıdır.
13- Kitabu Nüzheti'l-ârifîn ve Tenbihu'l-gafilîn: Vaaz kitabıdır. Nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Harput Kısmı No: 264'te kayıtlıdır.
14- Er-Ravda ve'l-mikyas fî durubi'l-iktibas: Nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı No: 1793'te kayıtlıdır.
15- Şerh-i Hikaye-i Mescid-i Aşık: Mesnevî'de geçen bir hikayenin tercüme ve şerhidir. Nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Nafiz Paşa Kısmı No: 416'da kayıtlıdır.
16- Menakıb-ı Hazret-i Şeyh Muhammed Murad-ı Buharî: Murad-ı Buharî-i Münzavî'nin menkıbelerini ihtiva eder. Nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Murad Buharî Kısmı No: 256'da kayıtlıdır.
Bunların dışında Fetava-yı Ali Efendi'yi ve Kitabu'l-vakf ve'l-ibtida'yı da istinsah etmiştir.
Devhatü'l-meşayıh; sh. 111
Hediyyetü'l-ârifîn; cilt-2, sh. 351
İlmiyye salnamesi; sh. 557
Kamusü'l-a'lam; cilt-6, sh. 4387
Sicill-i Osmanî; cilt-4, sh. 508
Osmanlı Müellifleri; cilt-2, sh. 420
Tarih-i Cevdet; cilt-5, sh. 456
Tezkire-i Fatin; sh. 379
