Son devir Mısırlı İslam Hukukçusu. İsmi Muhammed bin Ahmed bin Mustafa Ebu Zehre'dir. 6 Zilkade 1315 (m. 29 Mart 1898)'de Nil deltasının orta kesiminde yer alan Mahalletül Kübra'da doğdu. Bu şehrin ileri gelen bir ailesine mensuptur. İlkokulda iken Kur'an-ı Kerim'i ezberledi. Medrese öğreniminden sonra Tanta'daki El-Camiu'l-Ahmedî'ye girdi (1331/1913). 1334'de Medresetü'l-kazai'ş-şer'i'ye kaydoldu. Burada Ali el-Hafif, Abdülcelil İsa, Muhammed Atıf Berekat Paşa ve Ahmed İbrahim Bey gibi hocalardan ders aldı.
Medresetü'l-kazai'ş-şerî'den mezun olunca bir yıl kadar stajyer avukatlık yaptı. Bu arada dışarıdan Kahire Üniversitesi Darülulum Fakültesi'ni bitirdi (1346). Aynı yıl Arap dili ve fıkıh okutmak üzere bu fakülteye ve Medresetü'l-kazai'ş-şer'i'ye müderris tayin edildi. Ardından Suhac ve Kahire Birinci Fuad liselerinde çalıştı. 1352'de Ezher Üniversitesi'ne bağlı Külliyyetü usuli'd-din'in Vaaz ve İrşad Bölümü'ne müderris oldu; okuttuğu derslere dair yazdığı eserlerle telif hayatına başladı. 24 Receb 1353'te Birinci Fuad Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde hitabet, bir yıl sonra da İslam hukuku hocalığına getirildi ve İslam hukuku bölüm başkanlığı yaptı.
1353-1361 yılları arasında Külliyyetü usulü'd-din'deki derslerini misafir öğretim üyesi sıfatıyla sürdürdü. 1378'de Hukuk Fakültesi'nden emekli olduktan sonra da burada ders vermeye devam etti. Ma'hedü'd-dirasati'l-Arabiyyeti'l-ali'de hocalık yaptı, Ma'hedü'd-dirasati'l-İslamiyye'nin kuruluşunda rol aldı ve bu enstitünün İslam hukuku bölüm başkanlığı vazifesini yürüttü. 1380 yılında Evkaf Bakanlığı'nın Kur'an-ı Kerim'in bir tefsirinin hazırlanması ve diğer dillere tercümesi amacıyla oluşturduğu komisyonun raportörlüğünü yaptı ve burada hazırlanan el-Müntehab fi tefsiri'l-Kur'ani'l-Kerim adlı eser birçok dile çevrildi.
Ramazan 1381'de Mecmau'l-buhusi'l-İslamiyye'ye üye seçildi. Bunların yanı sıra Kriminoloji ve Sosyoloji Enstitüsü, Ezher Üniversitesi Meclisi ile Teknik Bilimler ve Edebiyat Yüksek Konseyi üyeliklerinde, Hanefî ve Şafiî mezheplerine göre kanunlaştırma komisyonu raportörlüğü vazifesinde bulundu. 1383-1384'te Ezher Üniversitesi'ne bağlı Külliyyetü'l-muamelat ve'l-idare'de İslam hukuku dersleri okuttu. 1389 yılında aile planlaması, çok evlilik ve talakın sınırlandırılması gibi konuların yer aldığı ahval-i şahsiyye kanun tasarısına yönelik sert tenkitleri üzerine gazete ve dergilerde yazı yazması engellendi, konferans ve ders vermesi yasaklandı. Cemal Abdünnasır'ın 1390'da ölümü üzerine bu kısıtlamalar kaldırıldı. Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat'a da bu konuyla ilgili görüşlerini açıklayan bir mektup yazdı. 17 Rebiulevvel 1394 (m. 11 Nisan 1974)'te vefat etti.
Muhammed Ebu Zehre’nin İlmi Şahsiyeti ve Eserleri
Muhammed Ebu Zehre son dönemin çok yönlü âlimlerinden biridir. Çeşitli konferansları, kitle iletişim araçlarında yaptığı konuşmalar ve başta Livaü'l-İslam olmak üzere dergilerde yazdığı makalelerle Mısır'ın fikir hayatında etkili olmuştur. İslam hukuku, tefsir, hadis, kelam, Arap dili gibi alanlarda Kahire, İskenderiye, Ezher üniversiteleriyle Mısır dışındaki bazı Arap üniversitelerinde yüksek lisans ve doktora tezleri yönetmiş, başta ahval-i şahsiyye kanunu olmak üzere birçok hukukî düzenleme ve tadil komisyonunda vazife almıştır.
Düşüncelerini çekinmeden ifade eden Ebu Zehre, İslamî değerlere aykırı bulduğu uygulamalara karşı çıkan bir ilim adamıydı. Kur'an-ı Kerim'in asıl mucizevî yönünün onda mevcut hukuk prensiplerinde olduğunu söylemiş, bilhassa hukukla ilgili eserlerinde günümüz hukukuyla İslam hukukunu mukayeseli bir şekilde ele almış, bu yolla hukuk öğrencilerinin muhakemesinin gelişeceğini, görüşleri tartışma ve doğruyu arama melekesi kazanacağını belirtmiştir. Eserlerinde klasik fıkıh sistematiği yerine modern tasnifi esas alan bir metot benimsemiş, bu yöndeki çalışmaları teşvik etmiştir.
Muhammed Ebu Zehre Livaü'l-İslam'da yayımladığı yazılarında fıkıh, tefsir ve hadis alanındaki araştırmalarda izlediği metodu açıklamıştır. Sahabe kavli konusundaki yaklaşımı Ebu Hanife'nin usulünde olduğu gibi icma ettikleri konularda onlara uyma ve ihtilaf ettikleri hususlarda delili en güçlü olanı tercih etme şeklindedir. Bunun ölçüsü de ya müçtehit imamların çoğunun tabi olduğu görüşü benimsemek ya da Hazreti Ömer gibi ileri gelen bir sahabiye uymaktır. Tabiine gelince sarih naslara aykırı bulunmamak şartıyla müçtehit imamlardan çoğunluğun tabi olduğu görüşe uymak gerekir.
Fıkıh ilmini etkisi, yönlendirme gücü ve alanının genişliği bakımından dengi bulunmayan bir servete benzeten Ebu Zehre bunu Müslümanların bıraktığı en hayırlı ilmî miras kabul eder. İslam medeniyetinin fıkıhla inşa edildiğini, Müslümanlara nisbet edilen İslamî ilimler içinde en saf disiplinin fıkıh olduğunu ve fıkhın bir başka kültürden etkilenmediğini ve onun diğer ilimleri etkilediğini söyler.
Ebu Zehre, Kur'an-ı Kerim'in bir başka dile tercümesinin uygun ve hatta mümkün olmadığını belirtmiştir.
Eserleri
1- "Zehretü't-tefasir". Liva'ü'l-İslam dergisinde yayımlanan Kur'an-ı Kerim tefsirinin kitap hâline getirilmiş şekli olup müellifin ölümü dolayısıyla Neml suresinin 73. ayetine kadar gelebilmiştir.
2- "El-Mu'cizetü'l-kübra". Tefsirin mukaddimesi olarak yazılmaya başlanan bu çalışma hacmi artınca müstakil kitap şeklinde yayımlanmıştır.
3- "Usülü'l-fıkh". Bu alanda yazılan ilk modern eserlerden olup önsözünden, daha çok Mısır'daki hukuk fakülteleri öğrencilerine yardımcı kitap şeklinde hazırlandığı anlaşılmaktadır.
4- "Muhadarat fi usuli'l-fıkhi'l-Ca'feri".
5- "Eş-Şeriatü'l-İslamiyye". 1956 yılında Halep'te verdiği konferansın metni olup ölümünden sonra öğrencileri tarafından kitap halinde yayımlanmıştır.
6- "El-Cerime ve'l-ukube fi'l-fıkhi'l-İslamî". Modern terminolojiye göre İslam hukukunun suç ve ceza teorisini ele alan eser bazı araştırmacılarca bu alandaki ilk çalışma kabul edilmekle birlikte Abdülkadir Udeh'in **"Et-Teşriu'l-cina'iyyü'l-İslamî"**si bundan öncedir.
7- "El-'Alakatü'd-devliyye fi zılli'l-İslam". 1964'te Mecmau'l-buhusi'l-İslamiyye'nin düzenlediği konferansa sunulan tebliğdir.
8- "Nazariyyetü'l-harb fi'l-İslam".
9- "Hatemü'n-nebiyyin".
10- "El-İmam Ebu Hanife: Hayatühu ve asruhu araühu ve fıkhuh".
11- "El-İmam Zeyd: Hayatühu ve asruhu araühu ve fıkhuh".
12- "El-İmam es-Sadık: Hayatühu ve asruhu araühu ve fıkhuh".
13- "El-İmam Malik: Hayatühu ve asruhu araühu ve fıkhuh".
14- "El-İmam eş-Şafi'î: Hayatühu ve asruhu araühu ve fıkhuh".
15- "El-İmam Ahmed bin Hanbel: Hayatühu asruhu araühu ve fıkhuh".
16- "El-İmam İbn Hazm el-Endelüsî: Hayatühu ve asruhu araühu ve fıkhuh".
17- "El-İmam İbn-i Teymiyye: Hayatühu ve asruhu araühu ve fıkhuh".
18- "Muhadarat fi'n-nasraniyye".
19- "Mukarenatü'l-edyan".
20- "El-Hatabe: Usulüha-tarihuha".
21- "Tarihu'l-mezahibi'l-İslamiyye: Fi's-Siyase ve'l-akaid; ve Fi Tarihi'l-mezahibi'l-fıkhiyye".
22- "Tanzimü'l-üsre ve Tanzimü'n-nesl".
23- "Et-Tekafülü'l-ictimai fi'l-İslam".
24- "Tanzimü'l-İslam li'l-müctema".
25- "El-Müctemeu'l-insanî fi zılli'l-İslam".
26- "El-Vahdetü'l-İslamiyye".
27- "Ed-Da've fi'l-İslam".
Ebu Zehre'nin diğer eserleri de şunlardır:
"El-Milkiyye ve nazariyyetü'l-'akd", "Muhadaratü'l-vakf", "Buhusü'r-riba", "El-Ahvalü'ş-şahsiyye", "Muhadarat fi akdi'z-zevac ve asaruhu", "Mukarene beyne'l-mezahibi'l-fıkhiyye ve'l-kavanini'l-Arabiyye", "Şerhu Kanuni'l-vasıyye", "Ahkamü't-terikat ve'l-mevaris".
