Osmanlı devri Hanefî âlimlerinden. İsmi Nuh bin Mustafa el-Konevî el-Rumî el-Mısrî el-Hanefî el-Vecdî olup Nuh Efendi diye bilinir. Yaklaşık 1000 (m. 1592)'de Amasya'da dünyaya gelmiştir. İstanbul'da doğduğunu söyleyen kaynaklar da vardır. 1070 (m. 1660) senesinde Kahire'de vefat etti. Anadolu'ya nisbetle er-Rûmî, Konya'da bir müddet müftülük yaptığı için el-Konevî, Mısır'a gidip burada ikamet etmesi sebebiyle el-Mısrî, Hanefî mezhebi âlimlerinden olduğu için de el-Hanefî nisbeleriyle anılmaktadır. El-Vecdî lakabı ile tanınmıştır. Her ilimde otorite olması sebebiyle kendisine Allame ünvanı verilmiştir.
Nuh bin Mustafa'nın Terceme-i Milel ve'n-nihal adlı eserinin matbu ilk sayfası. Eser Asım Efendi'nin Emalî Tercüme ve şerhinin kenarında basılmıştır (sağda) ve Es-Seyfü'l-mücezzem li kıtali men heteke hurmete'l-Haremi'l-muharrem adlı eserinin kapak sayfası (solda).
İlk tahsilini Amasya'da yaptıktan sonra İstanbul'a geldi. Tahsilini tamamladıktan sonra Konya'ya müftü tayin olundu. Hemşehrisi olan Ömer Paşa Mısır'a vali tayin olununca onunla beraber Mısır'a gitti. Burada ilim tahsiline devam etti. Şeyhülislâm Ali bin Gânim el-Makdisî'nin talebesi allâme Abdülkerim es-Sûsî'den fıkıh, muhaddis Muhammed Hicâzî'den de rivayet ve dirayet cihetinden hadis okudu. Halvetî tarikatına intisap ederek Hasan bin Ali bin Ahmed bin İbrahim el-Halvetî'ye mürit oldu. Ondan feyiz alıp kemale geldi.
Mısır'da tedrisat ve eser telifi ile meşgul oldu. Cenazesine iki bin kişi katıldı. Karâfe kabristanına Ukbe bin Âmir el-Cühenî'nin yanına defnolundu. Bir Osmanlı veziri tarafından kabri üzerine büyük bir türbe inşa olundu.
Nuh Efendi sadece fıkıh ilminde değil, kelam, tefsir ve tasavvuf ilminde de zamanın önde gelen âlimlerinden idi. Her sahada eser kaleme almıştır. Amasya ve İstanbul'da ilim tahsiliyle iktifa etmeyerek Mısır'a gitmesi, onun ilme olan düşkünlüğünü göstermektedir. Çok talebe yetiştirdi. Tabakat kitaplarında hayatı hakkında malumat çok azdır. Mısır'da Yusuf Efendi Nuh Efendi'nin hâl tercümesini yazmıştır. Yazma nüshası Kahire'dedir.
Nuh Efendi'nin eserleri umumiyetle sorulan sualler üzerine vâki olan ve zamanın meselelerine cevap teşkil eden eserlerden müteşekkildir. Son devir Osmanlı âlimlerinin en büyüklerinden biri olan Nuh Efendi, Türkçe yazan âlimlerin yüz aklarından birisidir. Zamanının âlimleri Nuh Efendi'yi beğenip takdir etmiştir. “Zamanın Ebu Hanifesi” diye şöhret bulmuştur. Eserleri fetva hüviyetinde bulunduğu için çok faydalı olmuş, derslerinden çok kimse istifade etmiştir. Son devir muhaddislerinden Enver Şah Keşmirî, Nuh Efendi'nin İbnü'l-Hümâmdan sonra en faziletli, zeki ve müteyakkız bir zât olduğunu söyler ve kendisinden nakiller yapar. İbni Âbidin hazretleri, Reddü'l-Muhtar kitabında Allâme diyerek medhettiği Nuh Efendi'den tam 59 nakil yapmıştır.
Nuh bin Mustafa'nın yazdığı ve İmam-ı A'zam'ın hayatını ve menkıbelerini anlatan Ed-Dürrü'l-munazzam fî menakıbi'l-İmami'l-A'zam adlı eserin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda). Eser Ezher Kütüphanesi no: 330601'de kayıtlıdır.
Eserleri: Nuh bin Mustafa çok kıymetli eserler yazdı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Eşrefü'l-mesalik fi'l-menasik: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Kısmı No: 4786/1'de kayıtlıdır. 2- El-Bulgatü'l-mütercem fi'l-lüga: Bir nüshası Kuveyt Üniversitesi Kütüphanesi No: 254'te kayıtlıdır. 3- Tuhfetü'z-zakirîn: Zikir ile alâkalı olup bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi İbrahim Efendi Kısmı No: 410'da kayıtlıdır. 4- Ed-Dürrü'l-munazzam fî menakıbi'l-İmami'l-A'zam: İmam-ı A'zam hazretlerinin menkıbelerini anlatır. Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/4'te kayıtlıdır. 5- Refü'z-zünun an hakikati't-taun: Taun hastalığı ile alâkalıdır. 6- Zübdetü'l-kelam fî ma yahtacü ileyhi'l-hass ve'l-a'mm fi'l-akaid: Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 2150'de kayıtlıdır. 7- Es-Seyfü'l-mücezzem li kıtali men heteke hurmete'l-Haremi'l-muharrem: 1041 (m. 1632) yılında bir grup isyancının Mekke'de Harem'e girip buraya uygun olmayan fiiller yapması üzerine idarecilerin bunlara uygulaması gereken hususlarla ilgili bir risaledir.
Nuh bin Mustafa'nın yazdığı El-Lüm'atü fî ahiri zuhri'l-Cum'ati adlı eserin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser Ümmü'l-kura Üniversitesi Kütüphanesi No: 1414'de kayıtlıdır. Risale fî elfazi'l-küfr adlı eserinin yazma nüshasının ilk sayfası (sağda) ve 2a sayfası (solda). Eser Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Isl. Ms. 378'deki mecmuada kayıtlıdır.
Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/3'te kayıtlıdır. 8- Kitab muhtasar fi'l-filaha: Ziraatten bahseden bir eserdir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Kısmı No: 2709'da kayıtlıdır. 9- Ikdü'l-Mercan fî fadli leyleti'n-nısfi mine'ş-Şa'ban: Berat gecesinin hükümleri hakındadır. Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 1142'de kayıtlıdır. 10- Umdetü'r-ragıbin fî ma'rifeti ahkamı İmadiddin: Dinin direği namazın hükümlerini anlatır. Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/7'de kayıtlıdır. 11- Fethü'l-celil ala abdihi'z-zelil fî beyan ima verede fi'l-istihlaf fi'l-cum'ati mine'l-ekavil: Cuma namazında imam olan kişinin sultandan veya naibinden izin alıp almayacağı hususundadır. Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/6'da kayıtlıdır.
Nuh bin Mustafa'nın hayatını anlatan Ahval-i Nuh Efendi adlı eserin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda) ve ilk sayfası (solda). Eser Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Isl. Ms. 378'deki mecmuada kayıtlıdır.
12- El-Fevaidü's-seniyye fî mesaili'd-diniyye: Namazla ilgilidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Serez Kısmı No: 1070'de kayıtlıdır. 13- El-Fevaidü'l-mühimme fî beyani iştirati't-teberrî fî İslami ehli'z-zimme: Müslüman olan zımmîlerin Müslüman sayılmaları hususunda yapmaları gereken hususlara dairdir. Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/1'de kayıtlıdır. 14- El-Kavlü'l-Ezher fî beyani'l-hacci'l-ekber: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Beşir Ağa Kısmı No: 652'de kayıtlıdır. 15- El-Kavlü'd-dal ala hayati'l-Hadır ve vücudi'l-ebdal: Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/2'de kayıtlıdır. 16- El-Kelamü'l-mesuk fî beyani mesaili'l-mesbuk: İmama sonradan yetişenlerin durumu ile alâkalı olup bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/11'de kayıtlıdır. 17- El-Kelimatü'ş-Şerife fî Tenzihi'l-imam Ebu Hanife ani't-türrehati's-sahife: Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/2'deki mecmuada kayıtlı olan eser, İmam-ı A'zam ile ilgili olup 2007'de İstanbul'da yayına hazırlanmıştır. 18- El-Lüm'atü fî ahiri zuhri'l-Cum'ati: Cuma namazından sonra kılınması gereken zuhr-i ahir namazı ile ilgilidir. Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 571/5'te kayıtlıdır. 19- Mürşidü'l-Hüda fî hakkı ebeveyni'r-Resul: Peygamber Efendimizin ana babasının iman üzere olduklarını anlatan bir eserdir. Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 1210'da kayıtlıdır. 20- Fezailü'l-cihad: Cihadın bütün hükümlerini anlatan bu hacimli eserin Bir nüshası Bayezid Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 782'de kayıtlıdır. Mesariu'l-eşvak kitabı esas alınmıştır. 21- Netaicü'n-nazar fî havaşi'd-dürer: Eserin yazma bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Kısmı No: 860'ta kayıtlı olup 1314'te İstanbul'da basılmıştır. Fıkıhla ilgilidir.
22- El-İktida bi'ş-Şafiî ve ademi cevazih: Hanefî olan bir kimsenin Şafiî imama uyup uyamayacağı konusunu anlatmaktadır. Bir nüshası Bayezit Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 1142'de kayıtlıdır. 23- Terceme-i Milel ve'n-nihal: Şehristanî'nin mezhepler tarihi ile ilgili eserinin tercümesidir. Yer yer aslına uymamaktadır. 1279'da İstanbul'da basılmıştır. 24- Risale fî elfazi'l-küfr: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 1190'da kayıtlıdır. 25- Mevlidü'l-Mustafa ve mevalidü'l-hulefa: Mevlidle alâkalı olup 1878'de Bombay'da basılmıştır. 26- Risale fi'l-fark beyne'l-hadisi'l-kudsi ve'l-Kur'an ve'l-hadisi'n-nebevî: 2003'te İstanbul'da yayınlanmıştır. 27- Risale fî cevazi ta'miri'l-Ka'be: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Reisülküttap Kısmı No: 646/3'te kayıtlıdır. 28- Şerhu'l-Camii's-sagir: Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 947'de kayıtlıdır. 29- El-Mekasidü'l-hasene: Elli yedi varaklık Türkçe bir ilmihal kitabıdır. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 991'de kayıtlıdır. 30- Er-Risale fi'l-hac: Hac ile ilgilidir. Kurretü'l-üyun ve İhyaü'l-hac adlı iki eseri özetleyerek hazırlamıştır.
