Osmanlı hukukçusu. 22 Receb 1258'de (M. 29 Ağustos 1842) tarihinde Karinabad'da doğdu. Müderris ve dersiam Karinabadî Hoca Abdurrahman Efendi'nin oğludur. Küçük yaşta hafızlık yaptıktan sonra pek çok hocadan faydalandı. Muhaddis Şeyh Ebü'l Kasım Efendi'den Sahih-i Buharî ve Sahih-i Müslim'i okudu, Kazasker Tikveşli Yusuf Efendi'den icazet aldı. Receb 1279 (m. Aralık 1862)'de Fatih Camii'nde ders okutmaya başladı, ardından Fetvahane-i Âli Pusula Odası'na girdi. 5 Şevval 1286 (m. 8 Ocak 1870)'te Fetvahane-i Âli Fetva Odası müvezziliğine tayin edildi, daha sonra Fetvahane-i Âli baş müsevvidi oldu. Bu vazifede iken Mecelle Cemiyeti'ne girdi. 14 Receb 1293 (m. 5 Ağustos 1876)'da Evkaf-ı Hümayun Müfettişliği müsteşarlığına, ertesi yıl Fetvahane-i Âli fetva eminliğine getirildi.
Zilka'de 1293 (m. Kasım 1876)'da Kudüs mevleviyeti, Şa'ban 1294 (M. Eylül 1877)'de Haremeyn mevleviyeti payesini elde etti. 28 Safer 1296 (m. 21 Şubat 1879)'da ikinci defa Evkaf müsteşarlığına tayin edildi. 17 Safer 1300 (m. 28 Aralık 1882)'de Defter Emaneti şer' memuru oldu. 28 Ramazan 1302 (m. 11 Temmuz 1885)'te İstanbul mevleviyeti payesini aldı. 1 Haziran 21 Ramazan 1305 (m. 1888)'de Mahkeme-i Temyiz Hukuk Dairesi üyeliğine getirildi, bir ay sonra Mahkeme-i Temyiz'in birinci reisi oldu. Bu sırada Hukuk Mektebi'nde İslam hukuku ve Mecelle üzerine dersler verdi. 2 Rebiülevvel 1307 (M. 27 Ekim 1889) tarihinde vefat etti. Mezarı Fatih Camii haziresindedir.
Son devir İslam Hukukçusu Ömer Hilmi Efendi.
Mecelle heyeti içinde yer alan Ömer Hilmi Efendi'nin bilhassa son dört kitabın hazırlanmasında önemli hizmetleri görülmüştür. Mecelle'nin 13 ve 14. kitaplarında reisü'l-müsevvidin, 15 ve 16. kitaplarda Evkaf müfettişi müsteşarı unvanıyla mührü vardır. Ahmed Cevdet Paşa'nın fıkıhla ilgili meselelerde kendisine yapılan müracaatları Ömer Hilmi Efendi'ye yönlendirdiği nakledilir. Eserlerinden derin bir fıkıh bilgisine ve sistematik hukuk düşüncesine sahip olduğu anlaşılmaktadır.
Eserleri.
1- İthafü'l-ahlaf fi ahkami'l-evkaf: Mecelle'nin ikmal ve tadil çalışmaları sırasında müellife verilen vakıf konusundaki hazırlık vazifesi çerçevesinde yazılmıştır. Mecelle tarzında maddeler hâlinde kaleme alınan eser, Mecelle gibi resmiyet kazanmamakla birlikte vakıfla ilgili hukukî meselelerin çözümünde temel başvuru kitabı olmuştur. Müellifin vefatından sonra yayımlanan eserde (İstanbul 1307) vakfa dair terimlerle hukukî terimlerin yer aldığı mukaddimeden sonra yirmi bir bölüm halinde vakıf hukuku ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
Ömer Hilmi Efendi'nin Fatih Camii bahçesindeki kabri. Ömer Hilmi Efendi'nin İthafü'l-ahlaf fi ahkami'l-evkaf adlı eserinin kapak sayfası (sağda) ve Mi'yar-ı Adalet adlı risalesinin kapak sayfası (ortada) ve Mir'at-i Mecelle adlı eserinin kapak sayfası (solda).
İthafü'l-ahlaf Fransızca'ya (trc. C. G. Stavrides-Simon, Lois régissant les propriétés dediées, Dahdah, Marseille 1895) ve Kıbrıs'ta İngiliz hakimleri tarafından mahkemelerde kullanılmak üzere İngilizce'ye (trc. C. R. Tyser – D. G. Demetriades, A Gift to Posterity on the Laws of Evqaf, Nicosia 1922) çevrilmiştir. Ali Himmet Berki'nin eserin Arapça çevirisinin yapıldığı şeklinde verdiği bilgi teyit edilememiştir.
2- El-Ahkamü'l-mergube: (İstanbul 1296). Fetva emini olduğu sırada telif ettiği bu eserde miri arazi ahkamına dair fetvaları toplayan Ömer Hilmi girişte, fetva kitaplarında yer alan eski kanunlara göre verilmiş fetvaların cevaplarının yeni kanunlara göre değiştirildiğini belirtmektedir.
3- Ahkamü'l-arazi: El-Ahkamü'l-mergube'nin gördüğü rağbet üzerine ilavelerle birlikte yeniden yapılan neşridir (İstanbul 1300, 1301). Her iki eser Uryanizade Esad Efendi'nin şeyhülislamlığı döneminde neşredilmiş olmakla birlikte fetvaların kime ait olduğuna dair herhangi bir kayda rastlanmamaktadır.
4- Mi'yar-ı adale (İstanbul 1301): Ceza hukukuna dair fıkhî hükümlerin Mecelle tarzında bir araya getirildiği bu eserle müellifin vakıfla ilgili diğer kitabının Mecelle'nin devamı olarak hazırlandığı kaydedilir. 247 maddeden oluşan, arada bazı şerhlerin yapıldığı eserin sonunda Ömer Hilmi Efendi'nin kaleme aldığı, Mecelle heyeti tarafından onaylanıp padişahın tasdikiyle yürürlüğe konulan senedat-ı şer'iyyenin tanzimine dair tâlimata ilave edilen fıkralar yer almaktadır. Eser Hukuk Mektebi'nde ders kitabı olarak da okutulmuştur.
