35 yıllık kardeşlik hikâyesi! Azerbaycan ile neler yaptık?
35 yıllık kardeşlik hikâyesi! Azerbaycan ile neler yaptık?
Azerbaycan’ın 18 Ekim 1991’de bağımsızlığının üzerinden 35 yıl geçti. Bu tarihten itibaren Türkiye ile arasında ekonomik ve askerî iş birliğinden, eğitim ve kültürel ortaklığa kadar pek çok alanda derin ve güçlü bağlar kuruldu. İki ülke arasındaki bu güçlü bağlar afet dönemlerindeki yardımlaşmalarla da kendini gösterdi. Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altındaki iş birliğine uzanan bu süreçte Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kardeşlik hangi adımlarla pekişti? Cevabı için arşivler indik...
18 Ekim 1991 tarihinde bağımsızlığını yeniden tesis eden Azerbaycan 35 yılı geride bıraktı.
Son dönemlerde gündem başlıklarından biri Azerbaycan oldu. Okullardaki kıyafet uygulaması, Azerbaycanlılar kadar Türkiye’deki kamuoyunda da tepkilere neden oldu.
Bu gayet normal görülmeli zira sosyal medyaya yansıyan görüntüler, 28 Şubat zihniyetini akıllara getirdi.
Türkiye’deki siyasetçilerin de meseleye dahil olması yönünde bir kamuoyu oluştu. Bunlara karşı cevap da Türk Devletleri Teşkilatı Aksakallar Konseyi Başkanı ve Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu üyesi Binali Yıldırım’dan geldi.
Manşet.az’a verdiği özel röportajda Yıldırım, “Azerbaycan’ın içişlerine karışmak kimin ne haddine? Buna teşebbüs edeni en ağır şekilde cezalandırırız. Bize düşen Azerbaycan’ın aldığı kararlara saygı göstermektir” sözleriyle 2 ayrı devletin birbirlerine karışamayacağı mesajını verdi.
Mevcut tartışmaları bir kenara bırakarak “can Azerbaycan” dediğimiz müttefikimiz hakkında arşivlere inelim. Zira 35 yılda Türkiye ile nasıl bir yakınlık kurulduğunu hatırlamakta fayda var.
KANLI OCAK
19-20 Ocak 1990 gecesi, "Kara Yanvar" (Kara Ocak / Kanlı Ocak) olarak tarihe geçti. Rus ordusu, Bakü'ye girerek bağımsızlık talep eden sivil halkın üzerine ateş açtı ve 147 Azerbaycanlıyı katletti.
Türkiye gazetesi çatışmaların nabzını yakından takip etti.
İLK TANIYAN ÜLKE TÜRKİYE
Türkiye, 9 Kasım 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olarak uluslararası meşruiyet sürecini başlattı.
Bağımsızlaşma safhasında da zaten Azerbaycan'a Türkiye'den yoğun destek vardı.
Türkiye gazetesi Azerbaycan'ın sesi oldu - 27 Ocak 1990
Bakü'de Kızılordu son günlerini yaşarken zulmetmekten de geri durmuyordu. Türkiye'den gönderilmek istenen insani yardımlar engelleniyor, protestolara yol açıyordu.
35 yıllık kardeşlik hikâyesi! Azerbaycan ile neler yaptık?
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlığını yeniden kazanan Azerbaycan için Türkiye, Batı’ya ve dünyaya açılan bir pencere oldu.
İki ülke arasındaki ilişkiler, siyasi ve diplomatik desteğin yanı sıra askerî, ekonomik, insani ve kültürel iş birliğiyle daha gelişmeye başlayacaktı.
KARABAĞ VE NAHCİVAN
Azerbaycan tarihinin dönüm noktası olaylar Karabağ ve Nahcivan'da yaşandı.
Nahcivan saldırıları ve Kuran-ı Kerim üzerine yemin eden Azerbaycan Türkü mücahitlere dair bir haber- 21 Mayıs 1992 Türkiye gazetesi
Birinci Karabağ Savaşı sırasında Ermenistan’ın Karabağ dışındaki Azerbaycan topraklarına, özellikle Nisan 1993’te Kelbecer’e saldırması üzerine Türkiye, Ermenistan ile olan Alican Sınır Kapısı’nı süresiz olarak kapattı ve diplomatik ilişkileri askıya aldı.
Birleşmiş Milletler (BM) ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) Minsk Grubu toplantılarında Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü aktif olarak savunan Türkiye, Ermenistan’ın işgalci olarak kınanması için diplomatik baskı kurdu.
Türkiye’nin desteği yalnızca diplomatik girişimlerle sınırlı kalmadı. 1992 yılında dönemin Nahçıvan Yüksek Meclis Başkanı Haydar Aliyev’in Türkiye ziyaretinde imzalanan protokollerle Nahçıvan’ın güvenliği garanti altına alındı.
7 Nisan 1993 - Türkiye gazetesi
Ermenistan’ın bu bölgeye yönelik muhtemel saldırılarına karşı Türkiye’nin 1921 Kars Antlaşması’ndan doğan garantörlük hakları güçlü bir caydırıcılık unsuru olarak kullanıldı.
YENİ AZERBAYCAN ORDUSUNUN KURULMASINA DESTEK
Türkiye, Rusya ile doğrudan bir çatışmaya girmemek adına Birinci Karabağ Savaşı’na muharip güç olarak katılmadı. Buna rağmen yeni kurulan Azerbaycan ordusunun yapılandırılmasında kilit rol oynadı.
11 Ağustos 1992’de imzalanan Askerî Eğitim İşbirliği Antlaşması kapsamında Türk Silahlı Kuvvetlerinden (TSK) emekli olan yetenekli subay ve astsubaylar, Azerbaycan ordusuna taktiksel ve teknik eğitim vermek üzere gönüllü veya görevli olarak Azerbaycan’a gitti.
Azerbaycan ordusu sevkıyatı tamamladı: Harekât planı hazır, istikamet Zengezur
Karabağ Zaferi'nin 4. yılı Türk ve Azerbaycan bayraklarıyla kutlandı
Azerbaycanlı yüzlerce askerî öğrenci ve subay adayı da harp okullarında eğitim almak üzere Türkiye’ye getirildi. Böylece NATO standartlarında askerî eğitim altyapısının temelleri atıldı.
Savaş sırasında doğrudan ağır silah sevkiyatı uluslararası dengeler nedeniyle sınırlı kaldı. Ancak mühimmat, üniforma, kışlık donanım ve iletişim teçhizatı gibi lojistik ihtiyaçlar Türkiye üzerinden karşılandı.
İki ülke arasındaki askerî iş birliği sonraki yıllarda da devam etti. 16 Ağustos 2010 tarihinde imzalanan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği ve Karşılıklı Yardım Antlaşması sonrasında Türkiye ile Azerbaycan, Nahçıvan’da düzenli olarak ortak askerî tatbikatlar yapmaya başladı. TSK birlikleri de eğitim ve danışmanlık kapsamında Nahçıvan’da konuşlu bulunuyor.
25 Ocak 1990 - Türkiye gazetesi Bakü'nün nabzını tuttu
HASRET KÖPRÜSÜ
Birinci Karabağ Savaşı sırasında Karabağ’ın ve çevre illerin işgaliyle evlerinden edilen 1 milyona yakın Azerbaycanlı için Türkiye’de geniş kapsamlı bir yardım seferberliği yürütüldü. Türk Kızılayı aracılığıyla çadır kentler kuruldu; tonlarca gıda, giysi, battaniye ve tıbbi malzeme yardımı yapıldı.
Türk sivil toplum kuruluşları ve halk da doğrudan gıda, çadır, giyim ve ilaç kampanyaları düzenleyerek evlerinden edilen Azerbaycanlılara destek verdi.
Cephede ağır yaralanan yüzlerce Azerbaycan askeri, askerî ve sivil ambulanslarla Türkiye’ye getirildi. Yaralıların tedavileri, özellikle GATA’da, Türk hastanelerinde ücretsiz olarak gerçekleştirildi.
Hasret Köprüsü açılışı - Türkiye gazetesi
Türkiye’nin desteği Nahçıvan’da da kendisini gösterdi. Ermenistan ambargosu altında kalan Nahçıvan’ı doğrudan Türkiye’ye bağlayan Aras Nehri üzerindeki Hasret (Umut) Köprüsü, 28 Mayıs 1992’de hizmete açıldı. Köprü sayesinde Nahçıvan halkına kesintisiz gıda, yakıt ve elektrik ulaştırıldı.
KUCAKLAŞAN KURUMLAR; EKONOMİ, EĞİTİM VE DİL
Ekonomik daralma yaşayan Azerbaycan’a Türk bankaları üzerinden düşük faizli, milyonlarca dolarlık krediler açıldı. Bu destekle temel ihtiyaçların ithal edilmesi ve devlet mekanizmalarının işlemesi sağlandı.
Sovyet döneminde yalnızca Moskova üzerinden dış dünyayla iletişim kurabilen Azerbaycan’ın telekomünikasyon altyapısının bağımsız hâle getirilmesinde de Türkiye rol oynadı. Türk PTT’sinin hibe ettiği santraller ve kurduğu uydu bağlantıları, ülkenin iletişim altyapısının geliştirilmesine katkı sağladı.
1991 yılında bağımsızlığa dair Türkiye gazetesindeki bir röportaj... Hacı Zeynel Abidin Tagıyev'in torunu konuşuyor.
İki ülke arasındaki yakınlaşmanın önemli ayaklarından biri de eğitim oldu. Türkiye’nin girişimiyle 1992’de başlatılan Büyük Öğrenci Projesi kapsamında binlerce Azerbaycanlı lise ve üniversite öğrencisine Türkiye’de tam burslu eğitim görme imkânı tanındı. Proje, iki ülke arasında kültürel bağların güçlenmesini ve Azerbaycan’ın yetişmiş insan gücünün artırılmasını amaçladı.
Türkiye Millî Eğitim Bakanlığı, Bakü’de okullar açtı. Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) da 1992 yılında Bakü Devlet Üniversitesi bünyesinde İlahiyat Fakültesini kurdu. Böylece Sovyetler Birliği sonrasında dinî eğitim ve akademik çalışmalar alanında oluşan boşluğun sağlıklı biçimde doldurulmasına katkı sağlandı.
Azerbaycan’ın Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçiş sürecinde Türk dilbilimciler ve akademisyenler ortak kurullarda görev aldı. Türkiye, geçiş sürecine matbaa ve teknik altyapı desteği de sağladı.
Bağımsızlık mücadelesi veren Azerbaycan'daki ilk seyahat yazılarından biri Türkiye gazetesinde - Mart 1991
ORTAK KURUMLAR VE DAHA BÜYÜK GÜÇ
Türkiye ile Azerbaycan’ın kültürel ortaklığı, diğer Türk cumhuriyetlerinin de katılımıyla kurumsal bir boyut kazandı. İki ülke, 1993’te diğer Türk cumhuriyetleriyle birlikte Türk dünyasının UNESCO’su olarak bilinen TÜRKSOY’u kurdu. Bu dönemde kültürel mirasın korunması, ortak edebiyat çalışmaları ve sanat festivallerinin düzenlenmesi hız kazandı.
1992’de kurulan Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA), ilk ofislerinden birini Bakü’de açtı. Eğitim binalarının onarılması, hastanelerin tıbbi cihaz eksiklerinin giderilmesi ve tarımsal kalkınma projeleri gibi çok sayıda çalışma TİKA üzerinden yürütüldü.
Azerbaycan’ın enerji gelirleriyle ekonomik açıdan güçlenmesiyle iki ülke arasındaki ilişkiler yeni bir döneme girdi. İlişkiler, yardım alan ve yardım veren ülke çerçevesinden çıkarak küresel ölçekte birlikte hareket eden iki devletin ortaklığına dönüştü.
Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Cumhurbaşkanı Aliyev'in ortak işbirliği anlaşmalarından bir kare
Büyük Öğrenci Projesi, 2012’de daha modern ve geniş kapsamlı Türkiye Bursları programına dönüştürüldü. Günümüzde binlerce Azerbaycanlı öğrenci Türkiye’de, Türk öğrenciler ise Azerbaycan’da eğitim görüyor.
TEKNOFEST BAKÜ
İki ülkenin akademik birikimlerini bir araya getirecek, ortak müfredatla eğitim verecek Türkiye-Azerbaycan Üniversitesi projesi de hayata geçirildi. Projenin yasal zemini 2024 itibarıyla tamamlandı.
Teknofest Azerbaycan'da heyecan dorukta: Hürkuş pilotları bir ilke imza atacak
Gençlerin bilimsel ve akademik potansiyellerini birleştirmeyi amaçlayan iş birliğinin bir başka örneği TEKNOFEST Azerbaycan oldu. Türkiye sınırları dışında düzenlenen ilk TEKNOFEST, 2022’de Bakü’de gerçekleştirildi. Savunma sanayisi, yazılım ve havacılık alanlarında iki ülkenin gençleri ortak takımlar kurdu.
TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kültürel ve siyasi ortaklık, uluslararası kuruluşlar üzerinden de güçlendirildi. 2009’da Nahçıvan’da imzalanan anlaşmayla kurulan ve 2021’de Türk Devletleri Teşkilatı adını alan yapı, iki ülkenin iş birliğini resmî bir uluslararası çatıya taşıdı.
Türkiye Devletleri Teşkilatı üye ülkeleri
2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi ile iki ülke, kendi sınırları içinde olduğu kadar dünyanın farklı bölgelerindeki diasporaları arasında da ortak hareket etme iradesini ortaya koydu.
Avrupa ve ABD’deki dernekler başta olmak üzere diaspora kuruluşlarının ortak lobi ve kültürel faaliyetler yürütmesi hedeflendi.
Şuşa’nın 2022’de Türk Dünyası Kültür Başkenti ilan edilmesi de Türkiye tarafından desteklendi.
Bakü sokaklarında duygulandıran kare: Kardeş ülke Azerbaycan Türkiye için seferber oldu
SAY SAY BİTMEZ
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki dayanışma, kriz dönemlerinde daha çok kendini gösterdi. Bilhassa savaşlar ve afetlerdeki yardımlaşma manzaraları saymakla bitmiyor.
COVID-19 salgını döneminde de iki ülke arasında test kiti, maske, aşı tedariki ve tıbbi malzeme paylaşımı gerçekleştirildi. Böylece Türkiye ile Azerbaycan arasındaki dayanışma, sağlık alanında da sınırların ötesine taşındı.
2020’deki İkinci Karabağ Savaşı sırasında Türkiye, devlet kurumlarının yanı sıra sivil toplum kuruluşları, medyası ve akademisiyle Azerbaycan’ın haklı davasını dünyaya anlatmak için geniş kapsamlı bir bilgilendirme ve sivil destek kampanyası yürüttü.
2021’de Türkiye’nin güneyinde çıkan büyük orman yangınlarında ise Azerbaycan Fevkalade Haller Nazırlığı (Bakanlığı) yüzlerce itfaiyeci ve amfibi uçak göndererek yangınlarla mücadeleye destek verdi.
6 Şubat depremlerine elinde ne var ne yoksa alarak yardıma koşan, böylece gönülleri fetheden Azerbaycanlı
6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli meydana gelen depremlerde de Azerbaycan devleti ve halkı geniş kapsamlı bir seferberlik başlattı.
Türkiye’ye arama kurtarma ekibi gönderen ilk ülke olan Azerbaycan’da halk, “Kardeş Kömeği” adıyla yürütülen yardım çalışmaları kapsamında evindeki battaniyeyi, arabasındaki benzini Türkiye’ye gönderdi. Deprem bölgesinde barınma alanları ve hastaneler inşa edilmesi için büyük bütçeler ayrıldı.
Bütün bu yaşananlar ve yazamadığımız pek çok yardımlaşma hikayesi iki ülke arasında gelecekte daha da sağlam işbirliklerinin oluşmasına zemin oluşturacağını teyit ediyor.
Türkiye'den Azerbaycan'a veya oradan ülkemize gelen eleştirel durumların da "dost acı söyler" vecizesi mucibince olduğunu düşünmek, iki ülke arasındaki ilişkileri zedelemek isteyenleri de iyi sorgulamak gerektiği daha iyi anlaşılacaktır.
