İlişkiler zehirlenir

Emekli Büyükelçi Nüzhet Kandemir Galatasaray Lisesi ve Siyasal Bilgiler Fakültesi mezunu. 1957 yılında girdiği Dışişleri Bakanlığı''nda 41 yıl hizmet etti. Son görevleri Bağdat Büyükelçisi, Ankara''da Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı ve Washington''da Büyükelçi idi. Emekliye ayrıldıktan sonra, şimdi Birleşmiş Milletler Uluslararası Uyuşturucu Maddeleri Kontrol Organı (INCB) üyeliği yapıyor. 9 yıl büyükelçi olarak kaldığı Washinton''da Ermeni girişimleriyle ilgili olarak uzun mücadeleler yapan Kandemir ile ABD Temsilciler Meclisi''ndeki son "Ermeni Tasarısı" ve konunun geçmişi üzerinde bir sohbet yaptık.

Kışlalı -ABD''de Ermeni konusu ne zaman başladı? Kandemir -1915''lerden beri devam eder bu konu orada. 1915-30 arasında daha sert propaganda yaparlarmış. Oraya tayin edilen büyükelçilerimizi gemiden çıkartmamaya çalışırlarmış. Çıkanlara taş, yumurta atarlarmış. Vahim olaylar yaşanmış. Bir büyükelçimizi bir sene sonra "istenmeyen adam" ilan ettirmişler Ermeniler, Ermeni aleyhinde konuştu, diye. Yönetim de bunlarla birlikteymiş. Çünkü Vorgentau diye bir adam İstanbul''da büyükelçiymiş. 1918''de gelmiş ve Türkiye''de 26 ay kalmış. Bunun yaptığı zararın haddi hesabı yok.

Kışlalı -Ne yapmış? Ermeniler şimde onun raporlarını kullanıyorlar hep? Kandemir -Devamlı olarak aleyhimize olacak telgraflar çekmiş. Hatıratı bir kitap halinde yayımlandı. Wilson''ı 1. Dünya Savaşına girmesi için teşvik etmiş. Ermeni konusunu bu noktada kullanmış. Onun yanında nasıl olmuşsa New York Times da hep manşetine taşımış. Başka büyükelçilerden benzer görüşler çıkmamış.

Tek taraflı yayınlar Kışlalı -Cumhuriyet''ten sonra bu konudaki ABD tavrı nasıl? Kandemir -1923''e kadar New York Times tamamen aleyhimizde. O zaman böyle muhabirlerle yerinde olay izleme yok. Gazete herhalde yayımladığı haberleri Amerikan hariciyesinden alıp yazmış. Tek taraflı yayına devam etmiş.

Kışlalı -Bu olayların geçmişini nasıl araştırdınız? Kandemir -1989''da Washington''a ilk gittiğimde bu işin içine düştüm. Ermeni karar tasarısı ilk defa olarak Senato''ya geldi. O defa Temsilciler Meclisi''ne getirmediler. Doğruca Senato''ya getirdiler. Senatör Bob Dole, bunların o zamanki öncüsüydü. Büyük bir mücadele verdik. 100 senatöre günlük bazda gidip konuştum. Kendimize, tezimize inanan bir etkili sözcü olarak Senatör Byrd''i bulduk. Kendisine 170 sayfalık bir not hazırladık. Çok geniş bir araştırma yaptık. Kendisi çok iyi bir tarihçidir. Osmanlı tarihini de çok iyi bilir. Senato''da "Filibuster" denilen bir engelleme yapmak için saatlerce konuştu.

Kışlalı -Senatöre verilen notları bastırdınız mı? Neden şimdi, örneğin basını bilgilendirmek için vermiyorsunuz? Filibuster neticesi nasıl oldu? Kandemir -Kongre zabıtlarında o notların hepsi var. Bende yok. Belki Bakanlıkta veya Basın Yayında vardır. Senato müzakereleri sırasında New York Times''ın o zamanki sayfalarıyla kuliste bir sergi bile açmışlardı aleyhimize hava olsun diye. 7 saat sürdü konuşmalar. Ertesi gün yapılan oylamada 3 oy farkla kazandık. Bu yenilgi üzerine Ermeniler pes edip bir daha tasarı getirilemedi.

Kışlalı -ABD''de iktidardaki yönetime rağmen böyle bir tasarı nasıl Meclis''den geçebiliyor? Clinton sözcüleri konuşmuş, Grossman konuşmuş. Kandemir -Geçmesi zor ama geçebiliyor. Söz konusu komisyonun başkanı Türkiye aleyhtarı. Üst komitede de başkanın karısı Güney Kıbrıs''lı. Oradan da geçebilir. Orada parlamenter geleceğini bu konuya bağlamış kimseler var. Ermenilerin parasal güçleri de çok büyük orada.

İlişkiler kötü etkilenir Kışlalı -Karar Meclis''ten geçerse etkisi ne olur? Kandemir -Türk-ABD ilişkileri kötü etkilenir. Clinton''ın Türkiye''yi ziyeretinden sonra iyi mecraya girmişti. Stratejik ilişkiler manzumesinin ileri götürülmesine çalışılıyordu. Bunlara zehir atılmış olacak. Her iki hükümetin de kamu oyları karşısında serbestçe hareket etme imkanları ortadan kalkar. Türkiye ABD''ye Irak konusunda gösterdiği müzaharete kısıtlama gelebilir. ABD''nin Türkiye''ye Avrupa Birliği''ne girmesi için verdiği desteği azaltabilir. Çünkü sen bir şey yaparsan, ABD bunun karşılığını verir. Her iki tarafın menfaatine olmayacak şeyler ortaya çıkar. İkili ilişkiler sıkıntılı bir devreye girer.

Kışlalı -İlişkiler iyi giderken, olumsuz adım ABD''den geliyor. Türkiye kısıtlamaya giderse bu eşitliğin sağlanması demek değil mi? ABD daha da ileri giderse akıllıca olur mu? Kandemir -Batı ile ilişkilerde karşılıklı çıkarlar esastır. ABD eğer maddi menfaatlerine zarar geldiği ve bunlardan artık beklentisi kalmadığı anlayışına varırsa, karşılıklılık ilkesini daha katı biçimde uygulayabilir.

Kışlalı -Ermeni konusunda ortaya çıkan şey Türkiye için çok ağır. Bundan dolayı Türkiye örneğin İncirlik ile ilgili bir kasıtlamaya girerse ki kamuoyu bunu mutlaka bekleyecektir, ABD''nin durumu tırmandırması akıllıca olur mu? Türk-ABD ilişkileri bundan ibaret olmadığına göre.

Kandemir -ABD''nin, büyük bir ülke olarak Türkiye''yi tamamen elden çıkaracak bir tutum içerisinde olması akıllıca bir hareket olmaz.

Kışlalı -Geçmişteki tutumları da bunu göstermedi mi? Türk hükümetinin bu ağır darbe karşısında ABD kadar soğukkanlı hareket imkanı var mı? Kandemir -Doğru, göstermiştir. Büyük bir ihtimalle teenniyle hareket edecektir. Türk hükümeti, iç kamuoyu muvacehesinde, böyle bir teenni durumu ötesinde bir heyecanla hareket etmek zorunda kalacaktır.

Kışlalı -ABD''de alınan bu karar diğer ülkelere etkili olmaz mı? Kandemir -Olmaz olur mu? Ermeniler hemen bunu Avrupa ülkeleri parlamentolarına getirecekler. Oralardan da kararlar çorap söküğü gibi çıkmaya başlar. Arkasından Türkiye''ye hem toprak talepleri hem tazminat talepleri yağmaya başlar. Önümüzdeki bir asır boyunca Almanya''nın Yahudilere yaptığı mezalim nasıl aleyhine neticeler doğurduysa, Türkiye''ye de aynı rahatsızlık verilmek istenecektir. Türkiye açısından belki ne toprak verme ne tazminat gibi durum hasıl olmayacaktır. Ama bir çıban başı orada büyüyerek devam edecektir.

Büyük menfaatleri var Kışlalı -Bu olasılığın önlenmesi için ne yapılmalı? Kandemir -Önce tasarının çıkmasının engellenmesine çalışmalı. Çıkarsa Hükümetin oturup durum muhakemesi yapması gerekir. Sadece İncirlik konusu değil, ABD''nin Türkiye''de büyük menfaatleri var. Büyük projelerin altında ABD şirketleri yatıyor. ABD özel sektörü de büyük zarara uğrar, sadece ABD Hükümeti değil, Türk-ABD Konseyi aktif bir şekilde Kongre''de girişimlerde bulunuyorlar.

Kışlalı -Tasarı Kongre''den çıkarsa Başkan onayı olmadan geçerli olur mu? Kandemir -Tasarının kanun olabilmesi için Senato''dan da geçmesi gerek. Ama Başkan onaylamazsa zaten kanun olmaz. Kongreden geçerse bu psikolojik başarı olacak Ermeniler için. Elleri büyük ölçüde kuvvetlenir. Uygulama gücü olmasa da.

Kışlalı -ABD''deki eyaletlerin bir kısmı zaten benzer tasarıları kabul etmişler? Kandemir -24 eyalet "Ermeni soykırımının okul kitaplarına sokulması"nı kabul etti. Bu vahim. Geçmiş 2-3 sene içinde oldu bu. Orada beyni yıkanan gençlik yetişiyor.

Kışlalı -Bu Ermeni kampanyasına kısmen Yahudilerin de karıştığı, onların da destek verdiği doğru mu? Kandemir -Doğrudur. Yahudilerin de içlerinden katılanlar vardır.

Kışlalı -Soykırım denilen şeyin, o dönemde hem Ermeni hem de Türkler''den ölenler olduğu gerçeği ABD''de anlatılabiliyor mu? Bir de Clinton yönetimi adına sadece Grossman''ın konuşması yeterli mi? Kandemir -Neden anlatılmasın. Ben söylediğim zaman dinliyorlardı. Önemli olan konuyu iyi anlatma. Yönetimden bir kişinin konuşması yeter.