Sistem suiistimalle çöker

Parlamento, kurallara uymayan parlamenterleri cezalandırmalı 1975-1985 yılları arasında, Demokrat Parti''den Atlanta Georgia Temsilcisi olarak ABD Temsilciler Meclisi''nde bulunmuş olan Eliot Levitas, 1974''e kadar da Georgia Eyalet Genel Meclisi''nde çalıştı. Hukuk alanında Oxford Üniversitesi''nde master, daha sonra da ABD''de doktora yaptı. Levitas, Ankara''da çeşitli gruplara, ABD''deki milletvekillerinin uymaları gereken etik kuralları ve sistemin işleyişi hakkında konferanslar verdi. Soruları cevapladı. İşte bunlardan bir bölüm: Parlamento etiği önemli mi? Türkiye''de olmak gurur verici. Türkiye''ye nasihat vermeye değil sadece farklı parlamenter sistemimiz hakkında konuşmak için geldik. Üzerinde durulan parlamento etiği konusu artık hiçbir yerde lüks kabul edilmiyor. Soğuk savaş sonrası dönemde demokrasi günün en önemli konusu. Suiistimalleri eleştirme artık seçimli bir şey değil. Üzerinde durulması zaruri olan bir şey. Çünkü suiistimal demokrasinin doğrudan kalbini hedefleyen bir konu. Bu uluslararası alanda gündemde olan bir önemli konu. Asya''da, Rusya''da Avrupa''da nereye gittiysem gündemde olan bir konu. Siyasilerin suiistimalleri azalıyor mu? Hükümetlerde olsun, parlamentolarda olsun suiistimallerle mücadele konusu demokrasilerde gündemin ilk sıralarını işgal ediyor. Türkiye''de de böyle olduğu görülüyor. Ama mücadeleye rağmen bunu ortadan kaldırmak da mümkün olmuyor. Bu konuyu tartışmak üzere, Türkiye''ye iki yıl önce de gelmiştim. O günden bugüne ne gibi gelişmeler olduğunu araştırdım. Çok etkileyici konuşmaların, önemli yasaların çıkarıldığını öğrendim. Ama görmediğim bunlardan alınan neticelerdir. Samimiyet, neticelerden anlaşılır. Yoksa sistem etiğinden suiistimallere mücadeleden bahsedilip çok konuşulabilir. Çalışmalardan nasıl netice alınır? Şimdi netice almak zamanının geldiğini sanıyorum. Kanımca bütün bu söylenenlerden netice almak için kuvvetli bir siyasi iradenin mevcut olması gerekiyor. Umarım ya yeniden Türkiye''ye döndüğümde ya da memleketimde gazeteleri okuyup CNN seyrettiğimde, burada sözünü ettiğimiz neticeler alınmış olur. Demokrasi etik ihlalinden, suiistimalden nasıl etkilenir? Suiistimal demokrasiyi çökertir. Hangi seçim sistemini kabul ederseniz edin, serbest seçim yaparsanız yapın, eğer seçtiğiniz kimse gerçekten halkın görüşlerini temsil etmiyorsa demokrasiye sahip değilsiniz demektir. Bir de halkın iradesiyle hükümet kararları arasına suiistimalleri de sokarsanız böylece demokrasiyi kesinlikle yıkmış olursunuz. İKİ TEMEL UNSUR Söz konusu tehlike ortadan kaldırılmazsa ne olur? Demokratik toplumlarda mutlaka buna karşı olmamız gerekir. Bu tür olaylar demokrasinin iki temel unsurunu ortadan kaldırır. Bunlar da yönetenlerin halka hesap vermeleriyle ve şeffaflık ile ilgilidir. Onun için mutlaka bir şeyler yapmamız gerekir. Yoksa demokratik kurumlar çöker. Demokrasinin başarısı neye bağlıdır? Demokrasilerin başarısının temelinde, halkın hükümetlere güveni yatar. Halk hükümetine güvenmezse başarı olmaz. Halk zekidir. Hükümet mensuplarının, parlamento mensuplarının meşru olmayan işlerini görür, bunları hisseder. Böylece kendi iradelerinin yönetime yansımadığını anlarlar. Bunun için biz ABD''de yöneticilerle ilgili bir etik oluşturduk. Kongre üyelerinin davranışlarıyla ilgili hususlar Amerikan anayasasında yerini alır. 1789''da, iki yüz yıldan fazla oldu, anayasanın ilk maddesinde Kongre''nin kendi mensuplarının davranışlarından dolayı sorumlu olduğu belirtilmiştir. Türk yasaları yeterli mi? Yasa yetiyor mu? Sizin anayasanızda da 80 ve 82. maddelerde bu hususlar var. Bu problemle ilgili başka yasalarınız da var. Ama bizim deneylerimiz anayasa veya yasalarda bu tür maddeler olsa bile bunların sorunları çözmeye yetmeyeceğini gösterdi. Yeter ki bunların uygulanmasını sağlayacak olanaklar üretilsin. Bundan dolayı 1960''tan sonra Kongre dikkatini bu hususa çevirdi. İngiliz kuzenlerimizin vardığı noktaya, bir istisnayla böylece vardık. Öncelikle davranış standartlarımız olmalı. Bunlara dayanarak insanların performanslarını ölçersiniz. Parlamenterler için kabul edilmeyecek görevler nasıl belirlenir? Ayrıca tam belirli kurallarınız da olmalı. Hangi hareketlerin asla kabul edilemeyecek türden olacağı belirtilmeli. Çıkar çatışmalarına hangi hallerde izin verilmeyeceği de belirtilmeli. Örneğin haklarında oy vereceğiniz kimseler hesabına çalışamamalısınız. ABD''de bu hususları tespit eden kalın bir davranış kuralları dosyamız var. Yasa koyucular buna göre faaliyetlerini ayarlarlar. Bunu düzenleyen komitemiz de vardır. Herhangi bir kongre üyesi şüpheye düşerse bu komiteye gidip olayı anlatır. "Bunu yapabilir miyim?" diye sorar. Alacağı cevaba göre davranışını ayarlar. Etik ihlali kimin tarafından kontrol edilmeli? Bizim sistemimizde yasa yapıcıyla ilgili etik konusu İngiltere''deki gibi tayin edilmiş bir kişi tarafından değil, parlamentonun kendisince kontrol edilir, yürütülür. Parlamenterler siyasi kimliklerinin üzerine çıkarak bu rollerini oynayabileceklerini göstermişlerdir. Etik Komitesi''nin oluşumu ilginçtir. Diğer bütün komiteler Kongre''deki oranlarına göre partilerin temsilcilerinden oluşur. Etik Komitesi''nde ise her partiden eşit sayıda üye bulunur. Parlamenterler kendi arkadaşlarını kolay muhakeme edebilir mi? Bizim parlamentonun başkanı son derece güçlü, yetkilidir. Ama bunlardan, son zamanlarda ikisi Etik Komitesi tarafından Etik Kurallarına uymadıklarından dolayı suçlu bulunmuşlardır. Temsilciler Meclisince cezalandırılmışlardır. "ŞİKAYETİNİ İNCELEMESİNİ İSTER" Sistem nasıl işliyor? Başlangıçta bir şikayet konusu olması gerekiyor. Bir Kongre üyesi şikayetini yapar. Etik kurallarının ihlal edildiğini öne sürer. Eğer sivil toplum örgütlerinin üyelerinden biri böyle bir kuralın ihlal edildiğini düşünürse Kongre üyelerinden birine gider. Şikayetini incelemesini ister. İddiasında geçerlilik bulunursa şikayet Etik Komitesi''ne gönderilir. Etik Komitesi başkanı hemen inceleme yapacak bir alt komite oluşturur. Bu komite elindeki birçok araştırma yetkisini kullanarak iddiayı inceler. İddiayı doğru bulursa bir alt komite daha oluşturulur. Onlar da karara katılırlarsa konuyu Temsilciler Meclisine getirirler. Bu toplantıda ne olur? Ben birçok bu tür toplantıya katıldım. Oradaki tartışmalarda gerçekten bir etik ihlali olup olmadığına karar verilir. Verilecek cezalar ihraca kadar gidebilir. Bizim sistem bizim, İngiliz sistemi ise onların ihtiyaçlarını karşılamak üzere oluşturulmuştur. Türkiye''de ne olmalı? Burada oluşturulacak sistem Türkiye''nin şartlarına uygun olmalı. Ne bizimkine ne de İngilizlerinkine benzemeyebilir. Türkiye''nin kültürel, siyasi ve sosyal gereksinimlerine uygun olmalı. Ama mutlaka bir sistem kurulmalı. Çünkü halkın parlamenterlere güveninin mutlaka sağlanması için böyle bir kontrol mekanizmasının mevcut olup inandırıcı şekilde işletilmesi gerekir. Zaman zaman etik kurallarına uygun olmayan hareketler mutlaka her ülkede görülür. Bunların olumsuz etkilerinin ortadan kaldırılması için önlem alınması bundan dolayı gereklidir.