"Ölmeden bilinmedi kadri" -349-

Abid Efendi''nin kaleminden, babası Sultan Abdülhamid Han''ın son günleri ve vefatı:

"Ölümü, normal bir ölümdü. Zaten yetmiş altı yaşına gelmiş, saltanatı günlerinde de çok tehlikeli olaylar geçirmiş, suikastten kurtulmuş, hele sürgünde yaşadığı yıllarda memleketin ve milletin savaşlarla uğradığı toprak ve insan kaybından büyük üzüntü duymuş, her gün yeni bir felâket işittikçe içi içine sığmaz olmuştu!..

O, nasıl üzülmezdi ki!.. İttihatçıların tedbirsizliği yüzünden, koca Rumeli''den İstanbul''a doğru atılmamızı, Arnavutluk''un, Trakya''nın bir bölümünün kaybı, Afrika''daki Trablusgarb olayı, Mekke ve Medine gibi Müslümanlığın ocağı olan mukaddes yerlerin kaybı, münbit Mezopotamya''nın elden çıkışı, Suriye''nin karışıklığı, babamı son derece üzmekteydi...

İleri yaşının normal sayılan hastalıklarına dişini sıkarak katlanabiliyordu. Ancak, memleketin o günkü haline, ecdâd kanlarıyla yoğrulmuş imparatorluk topraklarının erimesine, savaşlarda kaybedilen insanlara öylesine üzülüyordu ki, bu felâket haberlerinin çöküntüsü içerisinde âdeta ölümü bekler olmuştu!..

Bütün İstanbul oradaydı! Babam Abdülhamid''in cenaze merasimi de hiç unutamayacağım hazin hâtıralarım arasında mühim bir yer alır. Katiyyetle iddia edebilirim ki, Osmanlı Devleti''nin son döneminde ölen hiçbir pâdişaha bu kadar büyük merasim yapılmamıştır. Oysa, babam öldüğünde hükümdar değildi. Bir fetvâya dayanılarak Parlâmento kararıyla tahtından uzaklaştırılmış, gözaltında tutulan eski bir pâdişahtı. Hükûmet ve millet üzerinde hiçbir tesiri yoktu. Hattâ geniş bir topluluğun gözünde, pek de lehinde olmayan kötülüklerin töhmeti altında bulunuyordu!.. Öyle olmasına rağmen cenazesinde bütün İstanbul sanki ayakta onu uğurluyordu. Sultanahmet''ten Divanyolu''na eller üstünde götürülen tabutunu pencerelerden ve çatılardan izleyen kadınların gözyaşları, gelenin gideni çok çok arattığının bir işaretiydi..." Kızı Ayşe Osmanoğlu da diyor ki:

Ölmeden bilinmedi kadri

Babam Abdülhamid Hân''ın

Hiç kimseye bâkî değildir.

İtibarı bu fani cihanın...