Kuruluşundan 2. Dünya Savaşı sonuna kadar Yugoslavya

Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve Bulgaristan (1912) Birinci Balkan Savaşı''nda Türkiye''yi yenip Balkanlara hakim oldular, hatta Makedonya''yı üç muzaffer devlet Sırbistan, Bulgaristan ve Yunanistan aralarında bölüştüler. 28 Haziran 1945''te Sırp Gavrilo Princip''in Avusturya veliahtı ile karısını Saraybosna''da öldürmesi Birinci Dünya Savaşı''na yol açtı. 1918 Kasımında Karadağ parlamentosu Sırbistan''la birleşme kararı aldı. Daha önce Avusturya-Macaristan imparatorluğunda yaşayan Sırp, Hırvat ve Slovenlerin burjuva temsilcileri Sırp hükümeti ile bir ortak devlet kurma hususunda birleştiler. 1 Aralık 1918''de Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı kuruldu. Yeni devlette birleşen halklar bin seneden fazla bir süre siyasi, kültürel, ekonomik ve sosyal bakımlardan çok farklı şartlar altında ve birbirlerinden ayrı yaşamışlardı. Karaçorçeviç hanedanının hegemonyası altında Sırp monarşisi dahili birçok çekişmeyi artırdı. Rejim Sırp, Hırvat ve Slovenlerin bir halk olduklarını iddia ediyor ve Karadağ ile Makedonya halklarının mevcudiyetini inkar ediyordu.

1921 yılının ortasında yayınlanan anayasa 419 üyeli parlamentodan sadece 223 oyla geçmişti. Bu anayasa milli eşitsizliği ve merkezi yönetimi onayladı. Yugoslav Komünist Parti, 1919''da sosyal demokrat partilerin ihtilalci üyelerince kuruldu. Komünist parti, 1920 Belediye seçimlerinde Belgrad ve Zagrep gibi büyük şehirlerde ve sanayi merkezlerinde üyeliklerin çoğunluğunu elde etti. 1920''nin sonunda anayasa meclisi için yapılan seçimlerde Komünist parti yüzde 14 oyla üçüncü büyük parti olmuştu. Aynı yıl Komünist parti kapatıldı. 1926''da bir tarımsal depresyon ekonomiyi iyice bozdu. 1928 Haziranında Hırvat Köylü Partisi''nin üç üyesi parlamentoda Radikal Parti''nin bir üyesi tarafından öldürüldü, bunlardan biri parti başkanıydı. 6 Ocak 1929''da kral bir darbe ile diktatörlüğünü ilan etti. Sendikalar yasaklandı, komünistler tutuklandı ve ülkeye tekrar Yugoslavya adı verildi. Kral 3 Eylül 1931''de yeni bir anayasa ilan etti ve diktatörlük bu suretle meşrulaştırılmış oldu. Siyasi ve ekonomik şartlar çok bozuldu. 1933''te bütün işçilerin yüzde 40''ı işsizdi. Kral Aleksandr Fransa''yı resmen ziyaret ederken karaya çıktığı Marsilya''da Fransız Dışişleri Bakanı Bartu lie birlikte öldürüldü. Kral Aleksandr Atatürk''ü çok severdi. Sık sık İstanbul''a gelir, Dolmabahçe Sarayı''nda buluşurlardı. Bir keresinde Atatürk''e "Sayın Başkan Müttefikler Yunanistan''dan önce bize, Sırbistan''a Anadolu''ya çıkmak için baskı yaptılar kabul etmedik, biz Türkleri çok severiz" demişti.

Atatürk de "Sayın Kral hazretleri size iki söz söylemek isterim. Türkleri sevmenize teşekkür ederim. Anadolu''ya çıkmak işinize gelince size geçmiş olsun" demişti... Josip Broz Tito 1937''nin sonuna doğru Yugoslav Komünist Partisi''nin başına geçti... Yugoslav Hükümeti mihver devletlerine yakın bir politika güdüyordu, nitekim 25 Mart 1941''de bunlarla birleşmek için bir pakt yapmıştı, ama bilhassa Komünist Parti''nin etkisi ile 27 Mart 1941''de Yugoslav hükümeti devrildi. 6 Nisan''da Alman ve İtalyan kıtaları İtalya, Avusturya, Romanya, Bulgaristan ve Arnavutluk''tan Yugoslavya''ya saldırdılar, Yugoslav ordusu pek mukavemet etmeden teslim oldu. Kral ve Hükümet ülkeden kaçtı. Mihver devletleri ülkeyi bölmeye başladılar ve hemen bir sözde devlet kurdular. Hırvatistan Bağımsız Devleti, Hırvatistan ve Bosna Hersek''in büyük kısmı Kisling Ustasi A. Pavleviç tarafından yönetilen bu devlete tabi kılındı. İtalya Dalmaçya''yı, Karadağ''ı ve Güney Slovenya''yı ilhak etti. Bulgaristan Makedonya''nın büyük kısmını ve Güneydoğu Sırbistan''ı aldı. Macaristan Baçka, Baranja ve Prekomurie''yi, Almanya Kuzey Slovenya''yı ilhak etti. Sırbistan ve Banat, Alman askeri işgaline terkedildi. Yugoslav halkı bu işgale boyun eğmedi. Çok sayıda düşmana karşı çete savaşı vermeye başladı. 1943''ün sonunda Yugoslavya''da 400 000 düşman askeri ve 250 000 bunlara yardım eden hain vardı. Savaş boyunca mihver kuvvetleri Yugoslavya''da 25 tümen bulundurdular.

Yugoslavya''da Halk Kurtuluş Ordusu kurulmuştu ve bu ordu çok başarılı idi. Kızıl Ordu da Milli Komite ile bir anlaşma sonunda Doğu Sırbistan''a girdi. Belgrad 20 Ekim 1944''te birlikte kurtarıldı. Sırbistan, Makedonya, Karadağ ve Dalmaçya aynı yılın sonunda kurtarıldılar. Dört kolordu kuruldu ve 1 Mart 1945''te Yugoslav Halk Kurtuluş Ordusu Yugoslav ordusu oldu. 7 Mart 1945''te Tito bir ortak hükümet kurdu ve müttefikler ve diğer tarafsız devletlerce tanındı. Bundan sonraki olayları gelecek yazımızda anlatacağız...