Amerikan taifesiyle barış belgesi

Dört beş yazıda Clinton, AGİT vs. diyerek hep bugünün şehsuvarı (baş binicisi) olan ABD''nin nüfuz ve debdebesini konuştuk. Fakat asırlar geçtikçe şehsuvarlar da değişiyor. Nitekim 15-19. yüzyıllar arasında rakipsiz bir dünya devleti olan Osmanlı''nın 1785 yılında o zaman Akdeniz''e yeni yeni açılmaya başlayan Amerika''yı mecbur ettiği bir antlaşmanın metnini ve fotokopisini aşağıda göreceksiniz. Amerika''daki gayretli ve seçkin yazarımız Ayşe Göktürk Tunceroğlu hanımefendi, Washington''da ABD dışişleri arşivlerini bizzat inceleyerek Cezayir beylerbeyimiz Dayı Hasan Paşa ile dostumuz George Washington Vezir dediği Amerikan Cumhurbaşkanı arasında imzalanmış bir barış belgesidir. Aslını Ayşe Göktürk Tunceroğlu''ndan okuyunuz.

Yıl 1785... Aylardan Temmuz... Bir Amerikan ticaret gemisi Akdeniz''de seyr ü sefer etmektedir. Lizbon''un 50 fersah batısında Cezayirli denizciler tarafından yakalanır. 450 kişilik mürettebat ve 34 top, Amerikalı gemiciler tam on yıl Cezayir''de esir kalırlar. ABD hükümeti sonunda hem onları kurtarmak, hem diğer gemilerinin emniyetini sağlamak için Cezayir Beylerbeyliği ile anlaşma yapar. Anlaşma 5 Eylül 1795''te Cezayir''de imzalanır. 15 Şubat''ta ABD Senatosu''na sunulup 7 Mart 1796''da oybirliği ile kabul ve ilan edilir. Açıklamalar kısmında şunları okuyoruz: "Anlaşmanın orijinali Türkçe''dir ve Dışişleri Bakanlığı arşivinde 10 yaprak halinde bulunmaktadır. Maddeler Türkçe''deki usul üzre sağdan sola dizilmiştir." ABD tarihinin, orijinal nüsha yabancı bir dilde yazılmış tek anlaşmasıdır bu. O yabancı dil Türkçe''dir. Sebeb-i tahrir-i ahidnâme-i der sulh-ı tâife-i Amerikan Amerikan kıtasına, hem de doğrudan Kongre''ye soktuğumuz ilk Türkçe işte bu! Tam iki yüz sene önce. (Zaten arkası gelmedi. Sonra hep bizim toprağa onların dili girdi, girmekte). 23 maddelik Osmanlı Türkçesi antlaşma Cezayir Beylerbeyliğimiz ile "Taife-i Merikan" arasında imzalanmış. (Eski yazı metinde "Amerika"nın "a"sı kullanılmıyor.) Bir tarafta Cezayir Beylerbeyi Dayı Hasan Paşa, bir tarafta Cumhurbaşkanı George Washington. Amerikan bandıralı gemilerin Akdeniz sularında emniyet içerisinde seyr ü sefer edebilmeleri ve deniz yoluyla ticaretin kurallara bağlanması gayesiyle masaya oturuluyor. Akdeniz''in hâlâ bizden sorulduğu günler... Amerika''yı temsilen Joseph, Donaldson Jr. adında bir elçi var. Anlaşmaya, o imza koyuyor. Bu Osmanlı Türkçesi anlaşmanın tam tamına ve modern İngilizceyle tercümesi de Doktor J.H. Kramers tarafından 1930''da yapılmış. Bakanlığın yayımladığı kitapta her iki tercüme de yer alıyor. Fakat ne gerek var? Asıl metin ana dilimizde! Ve aşağıdadır. "İbtidâ faslın kavl ü kararı oldur ki, işbu bin ikiyüz on senesinde halen Amerikan ceziresi eyaletlerine mutasarrıf dostumuz hükmeden Corc Washington ve zir reis nam Amerika hâkimi ile ocağımız Mahrusa-i Cezair-i Garb''da sahibüddevle devlet sahibi olan Saadetlü Hasan Paşa yesserallahü mâ yûridü ve mâ yeşâü hazretlerinin reyi ve asker-i mansure ağası ve kul kethüdası vesair erbâb-ı divân ve cümle asâkir-i mansure ve cânibinin reâyaları ittifakıyla bu sulh ve salahımız metin sağlam ve muhkem olup sabit olmuştur. Ba''del yevm sulhumuza muhalif ve mugayır ve fasid edecek söz kalmamıştır vesselâm. 21 Safer 1210" (5 Eylül 1785) İmza yerinde haşmetli bir tuğra. Bu ilk fasıldan sonra Amerikan gemilerinin ve gemicilerinin riayet edecekleri kurallar, onlara verilecek imtiyazlar sıralanmış.

YILLIK VERGİ: 12 BİN ALTIN Esirlerin salıverilme bedeli olarak 585 bin dolar takdir edilmiş. Ayrıca "Merika nâm cezirede meskun taife-i Merikan "Cezayir''e yıllık 12 bin altın vergi vermeyi kabul ediyor. İngilizce tercümeye göre bu meblağ 21.600 dolar. (Bugünün çocukları olan bizlere dolar, altından daha tanıdık geliyor. Ama ikiyüz sene önce doların değeri bugünkü gibi değildi.) Bu miktar Cezayir''e lazım olan mallar ile de karşılanabiliyor. Bu takdirde ısmarlanan ve gelen malların kıymeti 12 bin altın ise hesap tamam. Eğer malların değeri fazla ise fark Amerikalılar üstünü tamamlayacaklar. Yani ne borçlu kalınacak, ne alacaklı olunacak, Velhasıl, deniz yoluyla ticaretin kaidelerine, Amerikan gemilerinin can ve mal güvenliğinin korunacağına dair 23 madde. Kitaptaki açıklamalarda antlaşma metninin fevkalade bir Türkçe ile kaleme alındığı, önce Arapça yazılıp sonra Türkçe''ye çevrildiği hususunda hiçbir işaret bulunmadığı belirtiliyor. Birşey daha belirtiliyor. Dışişleri Bakanlığı arşivindeki muhtevası alışılmışın dışında yegane vesika! Bu antlaşma ABD tarihinde orijinal nüsha yabancı bir dille hazırlanmış tek anlaşmadır. Bu yabancı dil Türkçe''dir. Yine bu anlaşma, istiklalini kazandığından beri ABD''nin bir başka devlete vergi vermeyi taahhüt ettiği tek antlaşmadır. Bu devlet Osmanlı İmparatorluğu''na bağlı bir beylerbeyiliktir. Bunlar Amerika için alışılmışın dışında şeylerdir.