Kaydet
|

Tek parti döneminin (1923-1950) popüler söylemde genellikle “çağdaş uygarlık düzeyini yakalama hamlesi” diye sunulması, cumhuriyet ile özgürlükçü-demokratik modernliği otomatik olarak özdeşleştiren bir anlayışın sonucudur. Oysa, rejim türlerini, adlarından değil, siyasal rekabetin durumundan ve hak-özgürlük düzeninin niteliğinden hareketle değerlendirdiğimizde, Türkiye’de tek parti cumhuriyetinin otoriter ve totaliter özellikleri bir arada taşıyan karma bir yönetim olduğu görülür. Başka bir deyişle, rejim bazı bakımlardan otoriter ve bazı bakımlardan totaliterdir.

Rejimin otoriter yönü, siyasi iktidarın tek elde toplanmasında, siyasi iktidarın işbaşına gelmesinde ve görevden gitmesinde halk iradesine dayalı, rekabetçi bir sürecin belirleyici olmamasında ortaya çıkar. O dönemde çok partili rekabetin, meşru muhalefetin ve iktidar alternatifi oluşturabilen bağımsız siyasal örgütlenmelerin var olmadığı ve seçmenin “kimin yöneteceğine” karar verebildiği bir mekanizmanın kurumsallaşmadığı görülür. Bu çerçevede “seçimlerin varlığı” tek başına siyasi sistemin niteliğinin belirleyicisi değildir; belirleyici olan, seçimin en az iki (hatta fiilen daha çok) partinin eşit hukuki statüde yarışabildiği, iktidarın kazanılabildiği veya kaybedilebildiği ve muhalefetin meşru kabul edildiği bir düzen içinde yapılıp yapılmadığıdır. Tek parti şartlarında, seçimler, gerçek seçim olmaktan çıkar, iktidarı sınayan bir yarışa değil, iktidarın kendisini teyit eden bir prosedüre dönüşür.

Tek parti dönemi rejiminin totaliter eğilimleri ise yalnız siyasi otoriteyi tekelleştirmekle yetinmeyip, bireyleri ve toplumu “yeniden oluşturma” sevdasında ve iddiasında ortaya çıkar. Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması; dinî eğitimin ciddi biçimde sınırlandırılması; gündelik hayatın sembollerine ve görünür pratiklerine müdahale (kıyafet düzenlemeleri gibi); dil alanında Latin alfabesine geçme, herkesi Türkleştirme hedefiyle herkesin Türkçe konuşmaya zorlanması; Kürtçenin kamusal alanda kullanımının yasaklanması; camilerde ezanın Türkçe okutulması gibi uygulamalar, devletin yurttaşı olduğu gibi kabul etmek yerine onu kendisinin tanımladığı ve belirlediği “makbul” bir kalıba dökmek istediğini gösteren örneklerdir. Burada kritik nokta, tek tek uygulamaların doğru olup olmaması değildir: Alfabe Latin alfabesi olabilir. Netice itibarıyla, bütün alfabeler insanların eseridir. Asıl mesele, bu tür değişikliklerin toplumda kendiliğinden ortaya çıkması ve toplumsal talepler ve ikna süreçleriyle aşağıdan yukarıya yayılması yerine, “doğruyu bilen” bir elit, hatta tek bir kişi -lider- tarafından yukarıdan aşağıya empoze edilmesidir.

Dolayısıyla, tek parti dönemi sadece uygulamalarının muhtevası bakımından değil, daha da önemlisi, kullandığı yöntem bakımından eleştirilmelidir. Modernleşme ve çağdaşlaşma, bir toplumun tek merkezden “tasarlanarak” dönüştürülmesi değil; özgür tartışma, gönüllü benimseme, sivil toplumun çoğulluğu ve hukukun sınır çizdiği bir siyasal rekabet içinde, zamanla oluşan bir süreçtir. Tek parti cumhuriyetinin en büyük hatası, “çağdaşlık” iddiasını, özgürlükçü yöntemlerle değil; otoriter tekelleşme ve yer yer totaliter toplumsal mühendislik pratikleriyle gerçekleştirmeye kalkışmış olmasıdır.

Bu gerçek yoğun propaganda ve korkunç endoktrinasyon ortamında nispeten zor fark ediliyor olabilir, ne var ki, elimizdeki belgeler ve siyasi rejimleri tahlilde kullanabileceğimiz bilgiler ve teoriler, tek parti döneminin demokrasi ve demokratikleşme ile uzaktan yakından biri alakası olmadığını göstermektedir. Tam da tersine, tek parti rejimi ondan önce var olan nispeten demokratik ve özgürlükçü ortamı tamamen tasfiye ederek ve bunu bir tür sapkın modernleşme adına yaparak ilerlemeye çalışmıştır. Ancak fiiliyatta vuku bulan ise Türkiye’nin gerilemesi olmuştur.

Atilla Yayla'nın önceki yazıları...

Haber Asistanı

Son 30 günün haberleri
📰

Türkiye Gazetesi Haber Asistanına Hoş Geldiniz!

Son 30 güne ait haberleri, spor gelişmelerini veya yazar yazılarını sorgulayabilirsiniz.