Çin’in güneyindeki teknoloji ve ticaret merkezi Shenzhen, 33. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi vesilesiyle modern diplomasi tarihinin en dikkat çekici buluşmalarından birine ev sahipliği yaptı.
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in aynı masa etrafında bir araya gelmesi, uluslararası kamuoyunda yalnızca üç liderin buluşması olarak değil, İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan çok taraflı düzenin geçirdiği yapısal dönüşümün somut bir göstergesi olarak satın alındı.
Peki, üç lideri Shenzhen’de buluşturan temel diplomatik motivasyon neydi? Bu üç lider neden bir araya geldi?
Bu masada her lider kendi stratejik öncelikleriyle yer aldı. Ev sahibi Şi Cinping açısından ABD ve Rusya liderlerini Çin topraklarında ağırlamak, Pekin’in küresel krizlerin çözümünde vazgeçilmez bir ara bulucu ve denge unsuru hâline geldiğini tescillemek anlamına geliyor.
ABD Başkanı Donald Trump, doğrudan liderler diplomasisi üzerinden nükleer silahsızlanma müzakerelerine Çin’i de dâhil etmeyi, İran ile süren gerilimde diplomatik alan açmayı ve küresel ticarette yeni bir uzlaşı zemini için Çin’e gitti. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin için bu zirve, uzun süren Batı izolasyonunun ardından küresel siyasetin en üst masasına yeniden geri dönüş ve Asya-Pasifik eksenindeki ekonomik ortaklıklarını pekiştirme anlamına geliyordu.
Buna karşılık, Avrupa başkentlerinde ve Brüksel’de temkinli bir bekleyiş ve belirgin bir dışlanmışlık kaygısı hâkim. Deutsche Welle ve Modern Diplomacy gibi yayınlarda yer alan analizler, Ukrayna’ya milyarlarca avroluk kaynak aktaran Avrupa Birliği’nin kendi kıtasının güvenlik mimarisini doğrudan ilgilendiren süreçlerin dışında kalmasından duyulan rahatsızlık dile getiriliyor.
Aslında üç büyük gücün kapalı kapılar ardında yürüttüğü müzakerelerin, orta ve küçük ölçekli devletlerin egemenlik haklarını gölgede bırakabileceği endişesi, uluslararası diplomasinin en hassas tartışma başlığını oluşturuyor.
Peki bu masa Türk dünyası için hangi fırsatları ve riskleri barındırıyor?
Avrasya’nın kalbinde konumlanan Türk dünyası bağlamında meseleye bakıldığında Shenzhen’deki bu yeni denklem, dikkatle yönetilmesi gereken çift yönlü bir tablo sunuyor. Mesela, küresel ticaret ve diyalog kanallarının açılmasının getireceği somut fırsatlar bulunuyor. Rusya ve Batı arasındaki gerilimin tedarik zincirlerini zorladığı bir dönemde, Hazar Geçişli Orta Koridor hem Pekin’in Avrupa’ya uzanan en güvenli ticaret hattı hem de Batı’nın Rusya’yı baypas eden stratejik alternatifi olarak değerini artırıyor.
ABD ile Çin arasındaki ham madde ve teknoloji rekabetinin kurallı bir zemine oturması, uranyum, enerji ve nadir toprak elementleri açısından zengin olan Kazakistan ve Özbekistan gibi Türk cumhuriyetlerinin küresel pazarlardaki ekonomik gücünü yükseltebilir. Ayrıca üç büyük güç arasında agresif tansiyonun düşmesi, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyelerinin yıllardır sürdürdüğü çok yönlü denge siyasetini kolaylaştırarak Güney Kafkasya’daki Zengezur Koridoru gibi bölgesel entegrasyon projelerinin önünü açabilir.
Mamafih, bu masanın muhtemel çıktılarına göre Türk dünyasının göz ardı edemeyeceği ciddi jeopolitik riskler de var. Shenzhen masasının büyük güçler arasında örtülü bir nüfuz alanı paylaşımına dönüşmesi hâlinde, Moskova ve Pekin’in Orta Asya’yı kendi doğal etki alanları olarak görme eğilimi güçlenebilir mesela! Bu da TDT çatısı altındaki bağımsız bütünleşme adımlarını yavaşlatabilir veya menfi yönden etkileyebilir.
Öte yandan Washington-Pekin hattında sağlanacak ticari bir uzlaşının Çin’in "Kuşak ve Yol" girişimi üzerinden bölge ekonomilerindeki ağırlığını tek taraflı artırması, Orta Asya ülkeleri için ekonomik bağımlılık riskini derinleştirebilir.
Daha da önemlisi, Trump ve Putin arasında Rusya’yı rahatlatacak muhtemel bir Ukrayna uzlaşısı, Moskova’nın son yıllarda Batı cephesinde kilitlenen siyasi ve askerî enerjisini yeniden "yakın çevresi" olarak tanımladığı Kafkasya ve Orta Asya’ya yöneltmesine zemin hazırlayabilir!
Hasılı, önümüzdeki dönemde dünyayı bekleyen tablo, keskin bloklaşmalardan ziyade akışkan ve çıkar odaklı bir diplomasi dönemine işaret ediyor. Bu yeni konjonktürde Türkiye ve Türk dünyası için temel sınama, çok kutuplu dengeleri soğukkanlılıkla okuyarak hem Orta Koridor’un sunduğu ekonomik fırsatlardan azami ölçüde yararlanmak hem de kurumsal dayanışmayı güçlendirerek dış kaynaklı jeopolitik baskılara karşı ortak bir direnç hattı oluşturmaktır.


