Kaydet
|
Bu yıl, Mehmet Cavid Bey’in ölümünün yüzüncü yılı. 26 Ağustos 1926’da idam edilen Cavid Bey, yalnızca Osmanlı’nın son döneminin önemli bir maliye nazırı değildi. Aynı zamanda Türkiye’de liberal iktisadî düşüncenin erken ve nitelikli temsilcilerinden biriydi. Dönemine göre son derece donanımlı, iktisat bilgisi kuvvetli, yazan, düşünen ve memleket meseleleri üzerine sistemli şekilde kafa yoran bir isimdi. Onun adı bugün yeterince hatırlanmıyorsa, bu biraz da Türkiye’de fikir hayatının hafızasının zayıflığından kaynaklanıyor. Oysa güvenilir başvuru kaynakları Cavid Bey’in hem Osmanlı maliye siyasetinde önemli rol oynadığını hem de liberal bir iktisat anlayışına sahip olduğunu açıkça belirtmektedir.
Cavid Bey’in önemi, yalnız yüksek görevlerde bulunmuş olmasından gelmiyor. Asıl önemlisi, onun fikir adamı olmasıdır. İktisat İlmi gibi eserleri, makaleleri ve raporları, ekonomik gelişmenin devlet buyruğundan çok üretim, ticaret, teşebbüs, mali disiplin ve dünya ekonomisiyle temas sayesinde mümkün olacağını düşündüğünü gösteriyor. Bu bakımdan Cavid Bey, Türkiye’de iktisadi serbestlik fikrinin yüzeysel değil, entelektüel temellerini kurmaya çalışan öncü isimlerden biridir. Aynı zamanda o, iktisadı sadece rakamlar ve bütçe kalemleri üzerinden değil, toplumun genel refahı, üretim kapasitesi ve kurumsal yapısı üzerinden düşünen bir aydındı. Bu yönüyle, bugün dahi ciddiyetle okunmayı hak ediyor.
Belki daha da önemlisi şudur: Cavid Bey, böylesine güçlü bir fikrî donanıma sahip olmasına rağmen, Türkiye’nin siyasal sertleşme dönemlerinden birinde hayattan koparıldı. İzmir suikastı sonrasında yürütülen süreçte idam edilmesi, bugün hâlâ hukuk ve siyaset tarihi bakımından tartışmalı bir hadise olarak duruyor. Elbette tarihî olaylar sloganlarla değil, dikkatle değerlendirilmelidir. Ama aynı dikkat bize şunu da söyler: Böylesine ağır ve geri dönüşsüz bir cezanın, böylesine sert bir siyasal atmosfer içinde verilmiş olması, adalet duygusunu derinden yaralamaktadır. Cavid Bey’in idamı, yalnız bir insanın sonu değil, aynı zamanda bir fikir damarının budanmasıdır.
Burada durup şu soruyu sormak gerekir: Bir rejime “cumhuriyet” adını vermek, onu gerçekten cumhuriyet yapar mı? Durum buysa, niteliklerine ve özelliklerine bakılmaksızın, kendine cumhuriyet diyen her siyasi rejimin cumhuriyet olduğunu kabul etmemiz gerekir. Oysa cumhuriyet felsefesi ve tarihî tecrübeler bu soruya hayır cevabını vermeyi gerektiriyor. Cumhuriyet, sadece saltanatın kaldırılması değildir. Cumhuriyet, kamusal işlerin çoğulcu siyasi temsil, müzakere, hukuk ve kuvvetin sınırlandırılması içinde yürütülmesidir. Oysa Türkiye’nin “erken cumhuriyet” adı verilen döneminde yaşananlar, bizi daha farklı bir tabloyla karşı karşıya bırakmaktadır: İktidarın azalması değil artması, daralması değil yoğunlaşması, temsilin genişlemesi değil sınırlanması ve hatta tamamen elenmesi, fikirlerin serbestçe yarışması değil sakıncalı fikir taşıyıcılarının tasfiyesi. Cavid Bey’in başına gelenler, maalesef, bu tablonun en dramatik örneklerinden biridir.
Bugün Mehmet Cavid Bey’i hatırlamak, geçmişe nostaljik bir bakış atmak değildir. Onu hatırlamak, Türkiye’de neden güçlü bir liberal fikir geleneğinin çok geç oluştuğunu, neden düşünce hayatımızın sık sık siyasal sertlikler tarafından kesintiye uğradığını ve neden nitelikli fikir adamlarının yeterince var olmadığını ve korunamadığını sormaktır.
Cavid Bey’in hayatı da ölümü de bize şunu söylüyor: Bir ülkede fikir adamlarını kaybetmek, sadece insan kaybetmek değildir; aynı zamanda toplumun gelecek ihtimallerini de kaybetmektir.
Cavid beyi rahmet ve hürmetle anıyorum.
