Milyonlarca çalışanın bilmediği fazla mesai ve huzur denklemi...

Göz nuru, akıl teri ve nasırlı eller... İnsan hayatının en kutsal değeri emektir. Yüce Peygamberimizin "Alın teri kurumadan işçinin hakkını veriniz" düsturu boşuna yer etmemiştir. Kul hakkının en hassas çizgisi burada başlar. Ancak modern çalışma hayatında hakkın yerini bulması, sadece niyetle değil, kanunun lafzıyla ve ruhuyla mümkündür.

Bugün fabrikalarda, plazalarda, şantiyelerde milyonlarca çalışan "fazla mesai" yapıyor. Peki, döktüğümüz her damla terin hukuki karşılığını tam olarak biliyor muyuz? Gelin, çalışma hayatımızın bu en çetrefil mevzusunu, kanunun labirentlerinde kaybolmadan, gün yüzüne çıkaralım.

HAFTALIK 45 SAAT EŞİĞİ

Mevcut İş Kanununda fazla mesai hesabında terazi genel olarak günlük değil, haftalık esaslara göre kuruluyor. Kanuna göre fazla çalışma; haftalık 45 saati aşan mesailerdir. İşveren, yönetim hakkı kapsamında iş sözleşmesini de göz önünde bulundurarak işin tabiatına göre haftanın bir gününü yoğun, diğer gününü hafif geçirebilir. Yeter ki haftalık terazi 45 saati aşmasın.

Fazla mesai sürekli bir akar değildir. Hukuki tabirle arızi, yani geçici, istisnai bir durumdur. Bu yüzden, işten ayrılırken hesaplanan kıdem tazminatının içine fazla mesai ücretleri dâhil edilmez. Ancak emeklilik maaşının hesabında dikkate alınır. Yüksek emekli maaşı için fazla mesai ücretleri büyük ehemmiyet taşır.

FAZLA SÜRELERLE ÇALIŞMA

Çalışma sistemimize fazla mesai dışında başka bir kavram daha var: Fazla sürelerle çalışma. Eğer iş sözleşmenizde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında (örneğin 40 saat) belirlenmişse, oyunun rengi değişir.

40 saatlik sözleşmesi olan bir işçi, o hafta 44 saat çalışırsa ne olur? Aradaki 4 saat, "fazla çalışma" değil, "fazla sürelerle çalışma" sayılır. Bu süreler için alacağınız ücret fazla mesai ücreti hesabından farklı olur.

ALIN TERİNİN MATEMATİĞİ: HANGİ SAAT, NE KADAR EDER?

İşçinin emeği iğneyle kuyu kazmaya benzer. Hak edişlerin hesabı ise santim santim yapılmalıdır.

• Senaryo A: Haftalık çalışma süresi 40 saat olan bir işyerinde işçi 44 saat çalıştı. 45 saatin altında kalındığı için aradaki 4 saat %25 zamlı ödenir.
• Senaryo B: Haftalık yasal süresi 45 saat olan işyerinde işçi 47 saat çalıştı. Limit aşıldığı için o 2 saatlik ekstra emek %50 zamlı ödenir.

PARA YERİNE HUZUR: SERBEST ZAMAN HAKKI

"Görünen köy kılavuz istemez", bazen para değil, dinlenmek ilaç olur. İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman talep edebilir:

• Fazla çalışılan her 1 saat için 1 saat 30 dakika serbest zaman.
• Fazla sürelerle çalışılan her 1 saat için 1 saat 15 dakika serbest zaman.

Bu hak 6 ay içinde, aralıksız ve maaştan kesinti yapılmadan kullanılmalıdır. Ancak unutulmamalıdır ki; resmî tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullanılamaz. Tatil zaten işçinin hakkıdır, hak hakkın üstüne yazılamaz.

FAZLA MESAİ YASAKLARI

Fazla mesai her işte her kişiye yaptırılamaz. Kanuni yasaklar bulunmaktadır. Fazla mesai yaptırılmayacak işler;

• Sağlık kuralları gereği günde en fazla 7,5 saat çalışılması gereken riskli işler.
• Maden ocakları, tünel inşaatları, kanalizasyon ve kablo döşemesi gibi yer ve su altında yürütülen faaliyetler.
• Gece vaktine denk gelen gece mesaileri.

Fazla mesai yaptırılamayacak kişiler ise; 18 yaşını doldurmamış, henüz hayatın baharında olan genç işçiler ile;

• Sağlık durumu elvermediğini hekim raporuyla belgeleyenler.
• Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren kadın işçiler ile
• Kısmi süreli (part-time) iş sözleşmesiyle istihdam edilenler (Bu kişilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz).

HASILIKELAM: Çalışma hukukunun da temeli adalettir, adaletin temeli ise hakkaniyettir. Fazla mesai, işverenin işçiden ödünç aldığı ömür dakikalarıdır. Kul hakkının ve alın terinin ne kadar kutsal olduğunu bilen bir toplum, emeğin hukukunu da baş tacı etmek zorundadır. Kanunların çizdiği sınırlar sadece birer kural değil, toplumsal barışın ve insan onurunun teminatıdır. Unutmayalım ki, işçinin hakkının tam verildiği bir düzende hem üretim bereketlenir hem de vicdanlar huzur bulur.

İsa Karakaş'ın önceki yazıları...