Ekonomist Sadrazam Fâzıl Mustafa Paşa -461-

Haziran 1680''de vezir olan Fâzıl Mustafa Paşa, 1683''te Niğbolu Sancağı da verilmek sûretiyle Silistre (Özü) Vâlisi ve Lehistan Serdarı oldu. Lâkin Veziriâzam Kara Mustafa Paşanın katli üzerine bu da gözden düşerek aynı yıl Serdarlıktan azlolunup, emekli edildi. Kendisine Azaz ve Kilis Sancakları "arpalık" olarak verildi. 1684 sonlarında Sakız Muhâfızlığına gönderilen Mustafa Paşa, 1686''da Boğaz Muhâfızı olup, Kapıkulu Ocaklarının cephede isyânı ve İstanbul''a hareketleri sırasında Sadâret Kaymakamlığıyle İstanbul''a dâvet olundu (1687).

Katli için fetvâ istediler! Bu sırada Pâdişah bulunan Sultan Dördüncü Mehmed Hana karşı orduda bir isyan hareketi meydana gelmişti. Dördüncü Mehmed Han hal edilip yerine kardeşi İkinci Süleymân Pâdişah yapıldı. Veziriâzam olan Siyavuş Paşanın katline kadar, işler kayınbirâderi olan Fâzıl Mustafa Paşanın elindeydi. O, yeniçerilerin zorbalıklarına son verilmesi için Veziriâzamı sıkıştırıyordu. Bunu bilen yeniçeriler Veziriâzamı ölümle tehdid ederek onu Boğaz Muhâfızlığı ile İstanbul''dan çıkarttılar. Hattâ katli için Şeyhülislâmdan fetvâ dahî istediler, ancak alamadılar.

Bâzı vergileri kaldırdı... Bu sırada Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu kötü durumdan kurtulması için çâreler arayan Sultan İkinci Süleymân, Şeyhülislâmın tavsiyesiyle 1689''da Fâzıl Mustafa Paşayı Veziriâzamlığa getirdi. Veziriâzam Mustafa Paşa, ilk iş olarak bâzı vergileri kaldırdı. Yeniçeri Ağalığına getirdiği Eğinli Haseki Mehmed Ağa vâsıtasıyla Yeniçeri Ocağını ıslah edip, maaşlardan epey tasarruf etti. Bir kış boyu gerekli tedbirleri aldıktan sonra, Rumeli''yi Avusturyalılardan kurtararak Belgrad''ı geri aldığı gibi, düşmanı Tuna ve Sava''nın ötesine attı. Rumeli''de gayri müslimlerin yer yer ayaklanıp düşmana yardım etmelerinin sebebinin vergiler olduğunu görerek, onları hafifletmiş, ticârete serbesti vermiş ve bu sâyede dâhilî asâyişi temin eylemiştir.

Veziriâzam Mustafa Paşa 1691''de düzenlediği seferde Macaristan topraklarında Slankamen mevkiindeki muhârebede 55 yaşında şehid düştü, ancak cesedi bulunamamıştır...