Kenarına notlar tutulmuş! Fatih'in 'İlyada Destanı'nda bilinmeyen detaylar ortaya çıktı

Fatih Sultan Mehmed'in kütüphanesinde yer alan 12-13. yüzyıla ait eksiksiz "İlyada Destanı" nüshası, akademik incelemelerle ilk kez gün yüzüne çıkarıldı. Eserin İstanbul merkezli bir atölyede kopyalandığı ve dünya literatüründeki nüshalar arasında bir "ara kopya" niteliği taşıdığı tespit edildi. Homeros'un bu el yazma nüshasına dair daha pek çok ilginç özellik ortaya çıkarıldı. İşte o detaylar...

İstanbul Üniversitesinde (İÜ) yürütülen çalışmada, Fatih Sultan Mehmed'in kütüphanesinde muhafaza edilen Homeros'un İlyada Destanı incelendi.

260 yapraklık el yazması nüshada eserin "İstanbul merkezli bir atölyede kopyalanmış olabileceği" gibi daha önce ortaya konulmamış özellikler akademik tespitlerle ilk kez ortaya çıkarıldı.

Yapılan çalışmayla elde edilen bilgiler, fakültede düzenlenen bir toplantıyla basına açıklandı.

İSTANBUL'DA ÇOĞALTILDI

Patrik 2. Gennadios'a (Papaz Gennadios) ait olan ve 12-13. yüzyıla tarihlenen "İlyada Destanı" nüshası, Fatih Sultan Mehmed'in Topkapı Sarayı'ndaki kütüphanesinde muhafaza ediliyor.

İÜ Edebiyat Fakültesi Eskiçağ Tarihi Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Hamdi Şahin, gerekli izinleri alarak el yazmasında akademik inceleme yaptı.

Ahşap kapak üzerine baskılı deriyle kaplı 260 yapraktan oluşan el yazması, 26,2 x 19,8 santimetre ölçülerinde. Kapağın iç yüzünde eserin tarihi geçmişine ışık tutan kayıtlar yer alıyor.

Eski Yunancayla yazılmış mülkiyet notunun, el yazmasının Patrik 2. Gennadios'un şahsi koleksiyonunda bulunduğunu gösterdiği değerlendirildi.

Aynı bölümde yer alan Fransızca ve Osmanlıca etiketlerde eserin 13. yüzyıla ait olduğu ve Homeros'un İlyada Destanı'nı içerdiğine ilişkin kayıtlar bulunduğu görüldü. Etiketin sol alt köşesinde ise Topkapı Sarayı Tahrir Komisyonu mührü ile envanter numaraları yer alıyor.

Sayfa tasarımı, yazı kalitesi, Homeros'un hayatına ilişkin metinler ve kapsamlı şerhlerin bir arada bulunmasının, el yazmasının İstanbul merkezli bir yazım atölyesinde kopyalanmış olabileceğine işaret ettiği değerlendirildi.

KIRMIZI MÜREKKEP VE KATİP DETAYI

Çalışmada el yazmasının paleografik (eski yazı ilmi) ve kodikolojik (yazma eser ilmi) özellikleri ele alındı. Eserin Orta Bizans dönemi yazma kültürü içerisindeki yeri, kopya özellikleri ve muhtevasına dair yeni bulgular elde edildi.

İncelemelerde, el yazmasının ana metninin düzenli, okunaklı ve büyük harf karakterleriyle kaleme alındığı, metnin çevresindeki geniş kenar boşluklarında ise daha küçük ve sıkışık bir yazıyla oluşturulmuş kapsamlı açıklamaların bulunduğu belirlendi.

Çalışmada, başlıkların, büyük harflerin ve kenar notlarına yönlendiren işaretlerin kırmızı mürekkeple yazılmasının eserin sistemli bir üretim sürecinden geçtiğini, metinde kullanılan harf birleşimleri, kısaltmalar ve kelime sonu süslemelerinin de yazmayı hazırlayan katibin ileri düzeyde yazı becerisine sahip olduğunu gösterdiği tespit edildi.

HOMEROS'UN HAYATINI ANLATAN BÖLÜM DE İNCELENDİ

El yazmasının 5'inci yaprağında Homeros'un hayatı anlatılıyor. El yazmasında Homeros'un soy ağacı, ebeveynleri ve doğduğu yere ilişkin bilgilerin yer aldığı, devamında ise İlyada Destanı'nın ilk kitabının özetinin bulunduğu tespit edildi.

İlyada Destanı ise 7'nci yaprakta başlıyor. Çalışmada ana metnin sayfanın orta bölümüne yerleştirildiği, açıklamaların ise metnin çevresindeki kenar boşluklarına ve sağ sütuna işlendiği görüldü.

EL YAZMASINDAKİ BEZEMELER VE GEOMETRİK ÇİZİMLER DE TESPİT EDİLDİ

İncelemede, el yazmasının yalnızca muhtevası değil, görsel düzeni ve bezemeleriyle de dikkati çektiği belirlendi.

Kırmızı mürekkeple oluşturulan düğüm ve geçme motiflerinin yanı sıra sayfa genişliğince uzanan yatay süsleme bantları, çiçek motifleriyle bezeli başlıklar ve büyük harfler tespit edildi. Bu bezemelerin metin bölümlerini birbirinden ayırmak, okuyucunun metin içerisindeki geçişleri takip etmesini sağlamak ve sayfa düzenini belirginleştirmek amacıyla kullanıldığı değerlendirildi.

Bazı sayfaların kenar boşluklarında üçgenler, geometrik diyagramlar ve Grekçe açıklama notlarının bulunduğu da ortaya konulan çalışmada, bu çizimlerin metindeki kavramların açıklanmasına ve şerh grupları arasındaki bağlantıların gösterilmesine yardımcı olan görsel unsurlar olduğu belirlendi.

Çalışmada, el yazmasında ana metnin daha büyük, açık ve yuvarlak hatlı bir yazıyla, kenar açıklamalarının ise daha küçük ve sıkışık karakterlerle yazıldığı tespit edildi. Bu farklılığın, metin ile açıklamalar arasında görsel bir hiyerarşi oluşturduğu kaydedildi.

İncelemede ayrıca yazmanın genel olarak iyi korunmuş olduğu, ancak 5'inci yaprağın ön yüzü ile 7'nci yaprağın arka yüzünün sağ ve sol kenarlarında tahribat bulunduğu belirlendi. Eksik bölümlerin diğer yazma nüshalarla karşılaştırılarak tamamlanmasının planlandığı bildirildi.

VENEDİK'TEKİ YAZMALARLA BAĞLANTISI

Araştırmada öne çıkan tespitlerden biri de İstanbul'daki el yazmasının diğer İlyada nüshalarıyla ilişkisi oldu.

Bilim ekibi, eserin büyük olasılıkla 15. yüzyılda Patrik Bessarion tarafından İstanbul'dan götürülerek Venedik'teki Marciana Kütüphanesi'ne bağışlanan 10. ve 11. yüzyıllara ait Venetus A ve Townleyanus yazmalarıyla bağlantılı bir ara kopya olabileceğini değerlendiriyor.

El yazmasında bulunan bazı kelimelerin yazılış şeklinin diğer nüshalardan farklılık göstermesinin, antik metinlerin aktarımı sırasında yaşanan dil değişimlerle alakalı olabileceği belirtildi.

Yürütülen filolojik çalışmalar sonucunda, İstanbul nüshasındaki şerhlerin tek bir yazma kaynağından türemediği tespit edildi.

HER ŞEY HOMEROS MAKALESİYLE İLE BAŞLADI

Prof. Dr. Hamdi Şahin, araştırmanın 2026 yılının Şubat ayında Homeros'la ilgili bir makale hazırlarken başladığını söyledi.

Homeros'un eserinde bir kelimenin yanlış yazılmış olabileceğinin dikkatini çektiğini belirten Şahin, bunun üzerine araştırmalarını derinleştirdiğini ifade etti.

"BU ESER DÜNYADA HİÇBİR ŞEKİLDE ÇALIŞILMAMIŞ"

İncelemenin ilim alemi açısından mühim olduğunu anlatan Şahin, el yazmasının Fatih Sultan Mehmed Han'ın şahsi kitaplığında bulunmasının ve İstanbul'da muhafaza edilmesinin kendileri için çok önemli olduğunu söyledi.

Şahin, İstanbul nüshasının dünyada eşi benzeri bulunmayan bir eser olduğunu belirterek, şunları kaydetti:

"Bizim el yazmamız ki buna İstanbul'un adını verdik, erken dönem kopyalarla 14-15. yüzyıl kopyaların tam arasına oturmaktadır. Bu nedenle bizim kopyamızdan sonra üretilen kopyalara örnek oluşturmuş olabileceğini tahmin ediyoruz. Bu eser dünyada hiçbir şekilde çalışılmamış bir eser. Biz kamuoyuyla bunu ilk kez paylaşıyoruz."

Önce mevcut modern yayınlarla karşılaştırma yaptığını aktaran Şahin, burada bir bulguya rastlamayınca el yazmalarına da inmek istediğini kaydetti.

El yazmasının iki bölümden oluştuğunu anlatan Şahin, ilk bölümde Homeros'un hayatı ve soyunun yaklaşık beş sayfa boyunca anlatıldığını, hemen ardından İlyada Destanı'ndaki kitapların özetlerinin sunulduğunu belirtti.

Bu bölümlerin ardından İlyada Destanı'nın başladığını aktaran Şahin, metni çevreleyen yan, alt ve üst kenar boşluklarında şerhlerin bulunduğunu kaydetti.

Şahin, bu şerhlerde Homeros'un dizelerinin yorumlandığını, kelimelere açıklık getirildiğini, adeta bir sözlük oluşturulduğunu ve mitolojik olayların arka planlarının anlatıldığını ifade etti.

Eserin 260 folyodan, yani yapraktan, oluştuğunu belirten Şahin, "Ahşap, dışı deri kaplı ve her bir folyo kağıt. Eserin tümü elimizde. Yani Homeros'a ait İlyada Destanı'nın tam olarak elimize ulaşmış bir nüshası." dedi.

Şahin, Homeros'un İlyada Destanı'nın daha önceki yüzyıllara ait el yazmalarının akademi dünyası tarafından bilindiğini, bunların 11. ve 12. yüzyıllara tarihlendiğini söyledi.

İnceledikleri nüshayı 12-13. yüzyıla tarihlediklerini belirten Şahin, bu eserin kendisinden sonra gelen 13., 14. ve 15. yüzyıllara ait yazmalar açısından örnek teşkil ettiğini düşündüklerini dile getirdi.

İstanbul el yazmasında her bir folyoda İlyada Destanı'na ait dizelerin sayısının 14 ile 30 arasında değiştiğini anlatan Şahin, dizelerin sayfalara düzensiz dağıldığını belirtti.

Bir folyoda 15 dizeye yer verilirken başka bir folyoda bu sayının 30'a kadar çıkabildiğini aktaran Şahin, İlyada Destanı'nın 7'nci folyodan itibaren başladığını ve destanın son kitabının son dizesine kadar nüshanın tam olduğunu kaydetti.

Şahin, İlyada Destanı'nın kitapları arasındaki bölümlerin kırmızı boyayla ve bantlar şeklinde birbirinden ayrıldığını, bazı yerlerde ise iç içe geçmiş konsantrik dairelerin bu görevi üstlendiğini anlattı.