En eski deprem, en şiddetli sarsıntı... Depreme ilişkin az bilinenler ve yanlışlar neler?

Kahramanmaraş merkezli 7.7 büyüklüğündeki deprem sonrasında depremin büyüklüğü, fay hatları ve şimdiye kadar meydana gelmiş en korkunç depremler de merak konusu haline geldi. Peki, depreme ilişkin az bilinenler ve yaygın yanlışlar neler?

Deprem nedir? İlk önce bu sorunun cevabıyla başlayalım. Yerkabuğu içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamları ve yeryüzeyinde sarsıntı meydana getirmesine ‘deprem’ denir. Peki, Kahramanmaraş’ta yaşanan deprem nasıl bir sarsıntıydı? Uzmanlar, Pazarcık merkezli depremin 7.7 Mw büyüklüğünde, Elbistan merkezli depremin ise 7.6 Mw büyüklüğünde olduğunu açıkladı.

BİR DEPREMİN BÜYÜKLÜĞÜ

Independent Türkçe, internet ve sosyal medyada depreme ilişkin paylaşılan yanlışları ve deprem hakkında az bilinen gerçekleri derledi. Bu konuların başında, K.maraş’ta gerçekleşen ilk depremin büyüklüğünün kaç olduğu geliyor. Kandilli Rasathanesi, Pazarcık merkezli olan ilk depremin büyüklüğünü ilk başta 7.4; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu USGS ise 7.8 olarak açıklamış ve bu farklılık kafalarda soru işareti bırakmıştı. Bunun sebebi ise Kandilli Rasathanesi’nin depremin şiddetini ilk başta Richter Ölçeği'ne göre açıklaması. ABD ise moment magnitüd (Mw) ölçeğini kullanmıştı. Ortaya çıkan karışıklığın düzeltilmesi için Kandilli Rasathanesi depremin şiddetini Mw ile ölçerek 7.7 Mw şeklinde güncelledi.

EN ŞİDDETLİ DEPREM 9.5 BÜYÜKLÜĞÜNDE

ABD Okyanus ve Atmosfer İdaresi’ne göre şimdiye kadar kaydedilen en şiddetli deprem Richter Ölçeği'nde 9.5 büyüklüğündeydi. Bu deprem, 22 Mayıs 1960'ta Şili'nin güney kıyılarında meydana gelmiş ve tsunamiye de neden olmuştu. Tsunami Hawaii, Japonya ve Filipinler'i vurmuştu. Kayıtlara geçen diğer en şiddetli depremler ise; 1964’te Alaska’da meydana gelen 9.2, 2004’te Endonezya’da meydana gelen 9.1, 2011’de Japonya’da ve 1952’de Rusya’da gerçekleşen 9.0 büyüklüğündeki depremlerdir.

DEPREM KUYUSU: ATEŞ ÇEMBERİ

Dünya genelinde depremlerin büyük bir kısmı Çevre-Pasifik kuşağı olarak adlandırılan bölgede gerçekleşir. Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen deprem bölgesine ‘Ateş Çemberi’ denilir. Ateş Çemberi, Dünya'nın jeolojik açıdan en aktif bölgesidir ve Dünya üzerindeki depremlerin yaklaşık yüzde 90’ı Ateş Çemberi’nde gerçekleşir. Ateş Çemberi’nin ardından depremlerin en sık gerçekleştiği ikinci bölge ise depremlerin yüzde 5 ila 6'sının gerçekleştiği Alp Kuşağı’dır. Alp Kuşağı, Akdeniz bölgesinden doğuya doğru Türkiye, İran ve Hindistan'a kadar uzanır.

EN ÖLÜMCÜL DEPREM: 830 BİN KİŞİ ÖLDÜ

1556 yılında Çin’de meydana gelen deprem tarihteki en ölümcül deprem olarak bilinir ve 830 bin kişinin hayatını kaybettiği tahmin ediliyor. Bu depremin yıkıcı olmasının nedeni olarak, kayadan oyulmuş mağara benzeri barınaklarda yaşamaları gösteriliyor. Ayrıca, 1976'da Çin'in Tangshan kentinde meydana gelen bir başka depremde ise 250 binden fazla kişi hayatını kaybetmiştir.

EN ESKİ DEPREM ÇİN’DE KAYDEDİLDİ
Bilinen en eski deprem MÖ 1831'de Çin'in Shandong eyaletinde meydana geldi. Öte yandan, deprem biliminin tarihine ilişkin de bilgiler bulunuyor. MÖ 350'de Yunan filozof Aristoteles, depremlerin yumuşak zemini sert kayadan daha fazla salladığı görüşünü ortaya attı. Sarsıntıların nedenini ise ilk olarak 1760'ta İngiliz mühendis John Michell ortaya koydu ve depremlerin ve enerji dalgalarının ‘kaya kütlelerinin yerin kilometrelerce altında yer değiştirmesinden’ kaynaklandığını yazdı.

DEPREM SARSINTILARININ DERİNLİĞİ NE KADAR?

Uzmanlar, depremlerin Dünya yüzeyinin 80 kilometreden az bir derinlikte meydana geldiğini, bununla birlikte çok daha derinlikte de deprem olabildiğini söylüyor. En derin depremler, yüzey kabuğunun manto tabakasına daldığı sınırda ortaya çıkıyor ve bu sınır yüzeyin 750 kilometre altında. 7.7 büyüklüğündeki Kahramanmaraş depreminin derinliğinin ise 7 kilometre olduğu belirlendi.

HAYVANLAR DEPREMLERİ ÖNCEDEN DUYABİLİR Mİ?

İnsanlar 20 ila 20 bin Hertz aralığındaki sesleri duyabildiği ve deprem dalgasının frekansının 20 Hz'den az olduğu için insanlar deprem dalgalarını duyamaz. Öte yandan, köpek veya kedilerin insanların duyamadığı deprem seslerini veya titreşimlerini duyabildiği ve depremi önceden hissedebildiği uzun zamandır yaygın bir düşünce. Ancak şimdiye kadar kedi ve köpeklerin deprem dalgalarını duyabildiğine dair bilimsel bir kanıt bulunamadı.

DEPREMLER NASIL HAVALARDA OLUR?

Antik Yunanlar depremlerin özellikle sıcak ve kuru havalarda meydana geldiğine inanıyordu. 17 Ağustos 1999 depreminin de yaz günlerinde olmasından ötürü bazı kesimler de bu görüşü destekliyor. Ancak bilim insanları, depremlerin belirli bir havasının olmadığını söylüyor. Ayrıca bazı insanlar, şiddetli depremlerin sabaha karşı gerçekleştiğini düşünüyor ancak uzmanlar bunun da tutarlı olmadığını, akşam saatlerinde ve gün ortasında da şiddetli sarsıntıların yaşandığını belirtiyor.

DEPREMDE EN GÜVENLİ YER KAPI EŞİĞİ Mİ?

Bazı kesimler deprem anında en güvenilir yerin kapı eşikleri olduğunu iddia ediyor. Bilim insanları ise kapı eşiklerinin sadece kerpiç evlerde koruma sağlayabileceğini belirtiyor. Uzmanlara göre, deprem anında çamaşır makinesi, bulaşık makinesi gibi bir beyaz eşyanın yanına çök-kapan-tutun taktiğiyle başınızı koruyarak oturmak, yaşam üçgeni oluşturması açısından daha faydalı olabilir.