Vatanımızdan bizi 50 yıl uzak tuttular! Avrupa'da bir Osmanlı: Şehzade Osman Selahaddin Efendi
Osmanlı hanedanına iki koldan da mensup olan Şehzade Osman Selâhaddin Osmanoğlu'nun evine misafir olduk. Mısır'da geçen çocukluğundan sürgün hikayelerine, ailesinden dinlediği saray hatıralarından İngiliz maarif sistemine kadar hayatına dair dikkat çeken konuları Türkiye gazetesine anlattı. Yıllarca İngiltere'de yaşan Şehzade, Avrupa'da hanedan tarihine gösterilen ilginin Türkiye’de olmayışına dikkat çekti. İşte detaylar...
Osmanlı hanedanı denilince ilk akla gelen isimlerden biri olan Şehzade Osman Selâhaddin Osmanoğlu’nun evine misafir olduk. Dört dil bilen Şehzade, engin kültürü, güler yüzü ve 84 yılı geride bırakan sıra dışı hayatıyla tam bir yaşayan tarih…
İliklerimize kadar Osmanlı'nın renkli havasını hissettiğimiz evinde, Mısır'daki sürgün yılları, anne babasından dinlediği hatıralar, İngiliz maarif sistemi içinde geçen gençlik dönemi ve daha pek çok şeyi dinleme fırsatımız oldu.
Ailesinden sağlam bir kültürü devralan Şehzade, okul hayatını detaylarıyla anlatırken Türkiye'ye döndüğünde yaşadığı ibretlik hadiselere dikkat çekti.
SARAY HATIRALARIYLA BÜYÜDÜ
Mısır İskenderiye’de Victoria Koleji'nde okuyan Şehzade, üniversite tahsili için de İngiltere’ye gidiyor ve hayatı orada şekilleniyor. Çocukluk yıllarını şöyle anlatıyor:
“Hem anne hem baba hanedan ailesinden olunca Osmanlı hikâyeleriyle büyüdüm. Genç yaşta Mısır'da ikamet ediyorduk. Annemle babam sürgüne gitmişlerdi 1924'te ve babam 21 yaşındaydı. Annem daha 12-13 yaşında bir kızdı. Tabii kendileri birbirlerini tanımazlardı bile gittikleri zaman. Nice şehrine yerleştiler ve orada evlendiler. 1940’ta II. Dünya Savaşı'ndan önce İskenderiye'ye geldiler, ben de burada doğdum. 18 sene orada yaşadım. Babam Ali Vasıb Efendi Çırağan Sarayı'nda doğdu. Onun babası da bu sarayda doğdu. 28 sene orada yaşadılar. Annem ise Dolmabahçe Sarayı'nda büyük babasının padişahlık devrinde doğdu ve 7 yaşına kadar orada yaşadı. Onun için ben hep bu iki sarayda olan biteni duydum. Babam, annem ve büyükannem... Babamın annesi de İskenderiye'de yaşadı. Onu sık sık görürdüm. Ondan da çok hikâyelerim var. Maalesef annemin anne ve babasını hiç tanımadım. Onlar vefat etmişlerdi. Ama büyük babamın babası, büyük babam da Lübnan'da otururdu. Bazen yazları giderdik.”
"MISIR'DA ÇOK KÜLTÜRLÜ BİR HAYAT YAŞADIK"
İskenderiye'nin o yıllardaki kozmopolit yapısına dikkat çeken Osman Efendi, bu sayede kolayca lisan öğrendiğini ifade ediyor.
“Belliydi ki biz diğer evlerden değişiktik. Ama Mısır'da zaten bir İslam ülkesi olarak bizim örf adetlerimize aykırı şeyler olmazdı. Çok Türk yoktu İskenderiye'de ama çok ecnebi vardı. Levantenler çoktu. Onun için farklı arkadaşlarım oldu. Kültür bakımından İtalyan, Yunan, Ermeni, tabii ki Arap… Hepsi karışıktı. Ben de dört lisanı iyi bilirim. Dördünü de oturup öğrendiğimi hatırlamıyorum. Öyle çocukluktan beri öğrendim hepsini. Arapçam iyidir. Fransızcam da iyidir çünkü bütün ecnebiler Mısır'da Fransızca konuşurlardı. Mesela bir İtalyan bir İspanyol Fransızca konuşurlardı.”
Hayatını kaleme alan Şehzade Osman Selahaddin Efendi: Saraylara bakınca hüzünlenmiyor şükrediyorum!
Şehzade Osman Selahaddin Efendi maziyi ve babasını anlattı: Evimizde Türkçe konuşulurdu
"EVDE SARAY TÜRKÇESİ KONUŞULURDU"
"Annemle babamın Türkçesi saray Türkçesiydi ve ben de onu konuşurdum. Şimdi artık uzun zamandır Türkiye'deyim, konuşmam değişti. Yani daha herkesin konuştuğu Türkçeyi konuşuyorum zannediyorum. Çünkü ilk geldiğimde herkes şaşırırdı 'bu ne diyor' diye. Emin değillerdi. Yani ecnebi olmama ihtimal vermiyorlardı. Çünkü iyiydi Türkçem. Ama aynı zamanda da normal bir Türk gibi konuşmuyordum. Onun için gariplik hissediyorlardı. Onu da ben hissediyordum. Evimde belki daha çok Arapça konuşurdum. Çünkü dadım Arap'tı. Onunla annemden fazla vakit geçirirdim. Başka dil bilmezdi Arapçadan hariç. Evde diğer aşçı filan hepsi... Sokağa çıkınca da zaten Arap herkes."
"EYVAH, BEN NEREYE GİDİYORUM?"
Sürgünden sonra İngiliz kültürüyle iç içe bir hayat yaşamak zorunda bırakılan Osman Efendi, Mısır'da İngiliz kolejinde okuması ve İngiltere'ye yüksek tahsil için gidişi annesinden şu çarpıcı anektodu aktarıyor:
“Beni babam İngiltere’ye yolladı. Daha doğrusu 18 yaşımda yollamak yani niyeti varken annem çok kızdı ona. Hatırlıyorum, babama (eliyle göstererek) ‘Sen dedi bizim oğlumuzu düşmana veriyorsun.’ Ben de ‘Eyvah, ben nereye gidiyorum acaba?’ dedim. Evet, gittim ama memnun kaldım. Bizim aile genellikle anti İngiliz’dir. Eski babamın nesli de antidir. (Düşmanın dilini ve kültürünü öğrenin diye bir söz var.) Babam işte öyleydi.”
Babası Ali Vasıb Efendi’nin çok kıymetli hatıraları olduğunun altını çizen Şehzade, hatıra kitabını getirerek çarpıcı bilgiler paylaşıyor.
Türkiye'de ve artık dünyada da İngilizcenin eskiye nazaran düzgün öğretilmediğini söyleyen Şehzade, Mısır'daki kolej yılları için şunları söylüyor:
“Victoria Kolej’de hocalarım İngiliz’di. Şimdi Türkiye'de ‘İngiliz hocamız’ diyorlar. Bakıyorum Yeni Zelandalı, Kanadalı. İngiliz değil. Ben birkaç defa sordum. İngiliz hocası yazıyorsunuz niçin böyle hoca tutuyorsunuz? Yani bizde İrlandalı bile İngiliz sayılmazdı. İskoç, Galli aynı şekilde. İngiliz aksanında İngiliz hocası olur. Bütün arkadaşlarım Rum olsun, Ermeni olsun, Yahudi olsun, Türk olsun, Arap olsun İngilizcemiz hep İngiliz aksanındadır. Hâlbuki şimdi insanlar işte Amerika, Kanada, Avustralya'ya İngilizce diyor. Ya o İngilizce değil artık!”
KOLEJ YILLARI
“Okulda pek çok kralın çocuğu vardı. Libya Kralı'nın oğlu, Bulgar Kralı'nın ve Arnavutluk Kralı Zogo'nun oğlu da oradaydı. Mısır prensleri de okuldaydı. Ancak kralın oğlu diye öğretmenler ona ceza vermekten kaçınmazdı. Herkese eşit davranılırdı. Herkes ceza alabilirdi.
Mısır'da kimse kriket bilmez ama biz kriket oynardık. Çok spor severim burada. Binicilik yapar, hendek atlardık.
Çok güzel binaları vardı. Laboratuvarları çok güzeldi. Açıkçası İngiltere'ye gittim, üniversitede bulundum ama oradaki laboratuvarlar bile Victoria Kolej'deki kadar iyi değildi. Üniversitede fen bilimleri okumadım ama okulun imkânlarını gördüm. Burası tam İngiliz tarzı bir kolejdi. İzcilik, disiplin ve çalışma anlayışı tamamen İngiliz usulüydü.
Okul son derece disiplinliydi. Yemek salonunda kimse konuşmazdı. Yemek yerken konuşulmasına izin verilmezdi.
Büyüdükçe talebelere mesuliyet verilirdi. Ben iki yıl boyunca disiplin sorumlusuydum. Ceza verme salahiyetim vardı. Bazen hocalar, ciddi bir ihlal olduğunda çocuğa vurmamızı isterdi. Size bir sopa verirlerdi, çocuk eğilir ve siz de vururdunuz. Ancak ben bu cezayı hiç uygulamadım. Son iki yılda bu görev verilirdi. Bazen öğretmen hastalandığında veya okulda bulunmadığında biz devreye girerdik.
Her talebe bu görev için seçilmezdi. Okul, bazı talebelerin bu mesuliyeti taşıyacak karaktere sahip olmadığını düşünürdü. Çünkü otorite sahibi olmak kadar onu nasıl kullanacağını bilmek de önemlidir. Herkesin salahiyeti vardı ama herkes bunu doğru kullanamıyordu.
Disiplin, bir işi kusursuz yapmayı öğrenmekle ilgiliydi. Bir şeyi düzgün yapmadığınızda sizi bırakmaz, yeniden yaptırırlardı. Aksi takdirde insan eksik iş yaparak kurtulabileceğini düşünür. Disiplin böyle kazanılırdı.
Okul arkadaşlarımla sanki kardeş gibi olduk. Dünyanın dört tarafına gittiğimize rağmen ne zaman fırsat olursa görüşürdük ve senede bir defa toplantılar olurdu."
“ELLİ YIL BOYUNCA ÜLKEYE GİRMEMİZE İZİN VERİLMEMİŞTİ”
Mısır'dan yüksek tahsil için İngiltere'ye giden Osman Efendi buraya dair de dikkat çeken hatıralar paylaşıyor. Ancak biz yıllar sonra Türkiye'ye gelişini merak ediyoruz. İlk geldiği zamanlar için şunları söylüyor:
“1974'te dönmeme izin verildi. Elli yıl boyunca ülkeye girmemize izin verilmemişti. Bu bir rekordu. Hiçbir ülke kendi hanedan ailesini elli yıl boyunca ülkeye sokmadı. Bu gerçekten utanç verici, çok tuhaf bir anlayış.
Avrupa'da hanedan tarihine büyük ilgi gösteriliyor. Ben bile Lordlar Kamarası'na birkaç defa davet edildim. Türkiye'de ise bu konuda büyük bir ilgisizlik ve kopukluk var. 75 yıl kimse ilgilenmiyor.
Türkiye’yle elbette bir bağım vardı. Ailem, anne babam ve 700 yıllık tarihimizden dolayı Türkiye'ye bağlıydım. Ancak neyle karşılaşacağımı bilmiyordum. Geldikten sonra iyi vakit geçirdim. Ülkeyi dolaştım. 1974'te değil tabii, sonraki yıllarda geldi ve Türkiye'yi çok iyi tanıdım. İran, Gürcistan, Irak ve Suriye sınırlarına kadar gittim. Şimdi her yerini biliyorum.”
“Babamın Galatasaray Lisesi'nden bir sürü arkadaşlarını tanımıştım ve onlar çok misafirperverlik gösterdiler. Çok güzel bir zaman geçirdim buraya geldiğimde ama yani ben turist olarak gelirdim. Ancak 2000'li yıllarda emekli olduktan sonra tamamen geldim, ev aldım. O zamana kadar misafir olarak bir yerde bir hafta, 10 gün, 2 hafta gelip giderdim.”
ENVER ÖREN BEY EV HEDİYE ETMEK İSTEDİ
Enver Ören Ağabey’in sürgünden dönen Osmanlı ailesine desteklerine dikkat çeken Şehzade şunları söylüyor:
“Enver Ören Bey ile Türkiye'ye ilk geldiğim yıllarda tanıştım. İhlas o zaman Cağaloğlu'ndaydı. Oraya gittim, pek çok kişiyle görüştüm. Bazılarıyla zamanla ahbap da oldum. İbrahim Pazan ve Ekrem Buğra Ekinci ile arkadaşlığım oldu. Başkaları da vardı. Enver Ören Bey bana iş teklifinde bulundu. İngiltere'den emekli olun Türkiye'ye geldiğimde birlikte çalışmak istedi. Ancak buradaki sistemin çok farklı olduğunu gördüm. İngiltere'deki iş hayatına alışmıştım.”
Uluslararası şirketlerde çalıştığı için ihtiyacı olmadığını ifade eden Şehzade, “Enver Bey bana İhlas Sitesi'nden bir ev teklifinde de bulundu. Zaten bazı akrabalarımıza o zaman da iş ve daire vermişti. Fethi Sami Bey bunlardan biriydi. Sonra kızı Leyla geçti buraya.” diyerek sözlerini tamamlıyor.


