Doğrusu fazla bir şey çıktığı söylenemez!.. Trump zirve öncesinde bunun işaretini şöyle vermişti: “Uzun yıllardır birbirimizi tanıyoruz. Bence bundan harika bir şey ortaya çıkabilir veya en azından bir başlangıç olabilir…”
Evet, Shenzhen zirvesi yaklaşık bir buçuk saat sürdü! Zirve sonrasında yapılan ortak açıklamada, küresel boyutta en fazla dikkat çeken ve herhâlde dünyanın geri kalanını en fazla memnun eden şey; liderlerin nükleer savaşın kazananının olmayacağını ve kesinlikle yapılmaması gerektiğini teyit ettiği hususuydu… Özellikle Ukrayna savaşı dolayısıyla zaman zaman fazlaca gerginleşen ortamda, Rusya’nın; “Gerekirse nükleer silah kullanmakta tereddüt etmeyiz…” şeklindeki beyanları aşırı gerilim yüklüyordu. Hem Putin hem de Rusya Güvenlik Konseyi Başkan Yardımcısı Dimitri Medvedev bu ifadeleri mükerrer olarak kullandı. Hatta Rusya bu konuyla ilgili bazı hazırlık tatbikatları dahi yaptı. Zirveden çıkan bir sonuç olarak nükleer silahların azaltılması ve füzelerin yaygınlaşmasının önüne geçilmesi kulağa hoş geliyor ise de bu o kadar kolay hâl yoluna girecek bir mesele değil. Öncelikle nükleer güç kapasitesi yönünden Çin, ABD ve Rusya’nın çok gerisinde. Ve bugünkü konumuyla erken bir sınırlandırmayı kabule yanaşması zor görünüyor. Zira açık kaynaklarda da yer aldığı üzere Rusya ve ABD yaklaşık beşer bin (Rusya biraz daha fazla) nükleer başlığa sahipken, Çin’in nükleer füze sayısı 620 olarak bildiriliyor. Bunlardan 34 adedinin konuşlandırıldığı belirtiliyor. Çin bu alanda rakiplerinden açık ara geri kalmayı herhalde kabullenemez…
Şöyle ki, Rusya ekonomik büyüklük bakımından aşağı yukarı İtalya seviyesinde iken, (2025 yılı GSYH’sı 2,57 trilyon dolar) nükleer güç kapasitesi bakımından bir numara… Buna dayanarak, Putin öz güvenle şunu söyleyebiliyor: Dünyanın en güçlü birer ülkesiyiz… Oysa ekonomik bakımdan üç ülke arasında büyük farklar var. ABD’nin 2025 yılı GSYH’sı 30,86 trilyon dolar. Çin’in 2025 senesi GSYH’sı 19,63 trilyon dolar. Her üç ülkenin rekabet gücü askerî-siyasi ve ekonomik alanlara göre hayli farklılıklar arz ediyor. O sebeple nükleer silahların azaltılması konusu oldukça zor ve çetrefil. Rusya ekonomik yönden ancak bir bölgesel güç konumunda iken, askerî bakımdan en büyük nükleer kapasiteye sahip… Hâlihazırda, ABD’nin İran’a saldırılarına yegane meşruiyet kaynağı olarak sunduğu (bu ülkenin nükleer silaha sahip olmaması iddiası) ne derece kabul görür? Yukarıda belirtilen sebeplerle, Çin’in kendisi nükleer sahada güçlenmeye devam ederken, diğer taraftan başkalarına bu hakkı tanımamak ve İran’a karşı ABD yanında yer almak ciddi çelişki olmaz mı? Görülüyor ki, mevcut şartlarda ABD ve Çin, kendilerine has gerekçelerle bugünkü tutumlarını sürdürmekten vazgeçmeyecek… Bu arada zirveden çıkan dört maddelik bildirinin bir başlığı da Uluslararası Ceza Mahkemesinin kararlarına olan eleştiri… ABD’nin bu konuda insan haklarını hiçe sayan tutumu öteden beri bilinen bir şey. Dolayısıyla yeni bir durum yok. Şimdilerde Netanyahu hakkında tutuklama kararı veren Mahkeme Trump’ın hedefinde. Putin’in de bunu desteklemesi, şaşırtıcı değil. Çünkü 17 Mart 2023 tarihinde UCM kendisi hakkında tutuklama kararı aldı!.. Sebep savaş mağduru Ukraynalı çocukları zorla alıp Rus topraklarına götürmek ve oradan sınır dışı etmek gibi isnatlar… Çin’in zaten bu konuda öteden beri bir hassasiyeti yok!
Shenzhen zirvesi bildirisinde yer alan diğer bir madde ise Birleşmiş Milletler Teşkilatının reforme edilmesi çağrısı… 2003 yılındaki Irak işgalinden beri, âdeta misyonunu kaybetmiş, beynelmilel krizler konusunda tamamen ilgisiz ve etkisiz BM’nin reforma büyük ihtiyacı var şüphesiz. Ama işin püf noktası şudur: İkinci Dünya Savaşının galip devletlerinin menfaatlerini kollamak üzere dizayn edilen bu sözde barışı korumakla görevli “yapı” ne derece reforma tabi tutulabilir?
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan yaklaşık 20 yıldan beri “DÜNYA BEŞTEN BÜYÜKTÜR” çağrısıyla bu meseleye dikkat çekiyor. Erdoğan’ın kararlı ve ısrarlı çağrısının giderek daha fazla dünyada yankılandığı görülüyor. Lakin neticede BM’yi hakikaten günün şartlarına cevap verebilecek hâle getirme noktasında, gerekli uluslararası irade ortaya çıkabilecek midir? Şayet yalnızca bu mesele hâl yoluna girebilse “Tarihî üçlü zirve” başarıya ulaşmış kabul edilebilir. Öbür türlü, Şi Cinping’in Trump’ı havaalanında gösterişli bir törenle karşılaması, APEC zirvesinde çekilen aile fotoğrafı sırasında, Çin Devlet Başkanının Viladimir Putin’e pek de hoşlanmadığı bir yeri göstermesi gibi magazinel dedikodulardan öteye pek fazla bir şey kalmayacaktır. Bildirinin dört başlığından biri olan (Rafine petrol ürünlerinin arttırılması) için zirve yapmaya da gerek yoktu!
Velhasıl Çin’in Silikon Vadisi sayılan Shenzhen şehrinde gerçekleşen üçlü zirvenin altını doldurmak için elde fazla malzeme yok görünüyor!.. Bir ihtimal, liderlerin yaptığı ikili görüşmelerde daha müşahhas şeyler gündeme gelmiş olabilir. Bu da iki tarafın menfaatlerine taalluk eder. Acil çözüm bekleyen küresel meseleler konusunda, her üç ülke de fazla bir gayret ortaya koyabilecek gibi görünmüyor.
Bir önceki yazımızda bahse konu zirveye katılan üç liderin de kendi iç problemleriyle fazlaca meşgul olduğunu belirtmiştik… Bazı yorumcuların görüşlerinin aksine, Shenzhen zirvesinin Yalta Konferansına benzetilmesinin doğru olmadığına da kısaca işaret etmiştik. Velhasıl, zirveden çıkan netice beklendiği üzere dişe dokunur bir kıvamda değil. Beklenen yeni dünya düzeninin doğumu tamamlanıncaya kadar buna benzer başka denemeler de görülecektir…


