Kaydet
|

Dünyanın gözü bugün Çin’in Shenzhen (Şıncın) şehrinde… Tarihte ilk defa Amerika, Rusya ve Çin Devlet Başkanları üçlü zirvede bir araya geliyor. Ama bu zirveyi Yalta Konferansına benzetmek doğru bir analiz değil…

İkinci Dünya Savaşının bitimine birkaç ay kala, Şubat 1945’te, Kırım Yarımadasının Yalta şehrinde, dünyanın geleceğini dizayn etmek üzere toplandılar… Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere (Birleşik Krallık) Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği Başkanı Josef Stalin…

II. Dünya Harbinin galip devletleri bundan sonrası için nüfuz bölgelerini belirlemek, kısacası dünyayı parsellemek üzere toplandılar. Maksatları aynı zamanda, kurulacak yeni dünya düzeninde, kalıcı barış ortamını korumaya yönelik Birleşmiş Milletler Teşkilatının esaslarını müzakere etmekti… Yalta Konferansında bir araya gelen üç ülkenin devlet ve hükûmet başkanları, o günün şartlarında Nazi Almanya’sı ve Japonya’ya karşı savaşan müttefik sıfatını taşıyorlardı… Harp sonrası paylaşımda, Baltık Bölgesi ve Doğu Avrupa Sovyetler Birliğine (SSCB) bırakıldı. Artık “Üzerinde Güneşin Batmadığı İmparatorluk” olmayan Birleşik Krallık, özellikle Orta Doğu Bölgesinde nüfuz alanlarının büyük bir kısmını Amerika’ya terk ediyordu… ABD Başkanı Roosevelt, Yalta’da eli en güçlü olan kişi idi. Zira o devirde ABD’ye mutlak üstünlük sağlayan nükleer bomba silahına sahipti. Altı ay sonra Ağustos 1945’te, Japonya’nın Hiroşima ve Nagazaki şehirlerine birer tane atom bombası atarak, benzersiz bir güç gösterisinde bulunacaktı. Bu iki atom bombası, teslim olmasına ramak kalmış Japonya’dan ziyade Sovyetler Birliğine karşı bir gözdağıydı aynı zamanda… Zira SSCB ancak 1949’da bu silaha sahip olacaktı. Velhasıl Yalta’da toplanan üç devlet ve hükûmet başkanının konumuyla bugün Çin’de bir araya gelen üç liderin durumu çok farklı…

1945’te ABD, SSCB ve İngiltere’nin Büyük Savaş’ta aynı cephede savaşan müttefikler olduğunu yukarıda belirttik… Bugün ABD, Rusya ve Çin arasında herhangi bir müttefiklik yok. Tam aksine her üçü de birbirine rakip durumda. Hatta geçmişte ABD, Rusya ve Çin’i düşman olarak tanımlamıştı. Zirve dolayısıyla Shenzhen’deki buluşmayı Yalta Konferansına benzetmek doğru bir analiz değil. İkisi arasında çok büyük farklar var. Şöyle ki, 1945’te dünya henüz daha soğuk savaş tecrübesini yaşamamıştı. Soğuk savaş sonrası kaos dönemini de aynı şekilde tecrübe etmemişti. O vakit iki kutuplu bir dünyanın temelleri atılıyordu… Pek tabii köprülerin altından çok sular aktı… Şöyle ki, 1991 sonrasındaki boşluğu doldurarak dünyayı âdeta burnundan yakalayıp, tek kutuplu bir düzene zorlamak isteyen ABD’nin emperyalist politikası kısa zamanda duvara çarptı. Lakin Amerika bugün de hâlâ şekillenmekte olan yeni dünya düzenine eski usul dayatmalarda bulunmak istiyor. Büyük çapta aşınmış hegemonik gücünün elde kalan kısmıyla, dünyaya eski usul tahakküm etmek istiyor. Ne Rusya’nın ne de 1945’teki İngiltere’nin yerini alan Çin’in böyle bir dünya düzenini (düzensizliğini!) benimseme durumu söz konusu değil!.. Hem Rusya hem de Çin çok kutuplu ve çok merkezli bir dünya istiyor… Bu çerçevede şekillenecek yeni dünya düzeninde güçlendirilmiş bir BM Teşkilatının vücuda gelmesini özellikle Çin’in arzu ettiği biliniyor…

Shenzhen Zirvesine katılan üç lider, Yalta’daki üç isimden çok farklı meselelerle boğuşuyor. ‘Yalta Aktörleri’, dünya savaşını kazanmış olmanın konforunu yaşıyordu!.. Trump, Putin ve Şi Cinping, bugün içeride ve dışarıda baş etmek durumunda oldukları, ancak çok fazla zorlandıkları meselelerle yüz yüze… Rusya, Ukrayna savaşında pek fazla yıprandı. ABD İran batağına saplanmış durumda. Diğer ikisine göre daha rahat durumda diyebileceğimiz ülke Çin… Savaş ve çatışmalardan olabildiğince uzak, sakin bir atmosferde zamana oynamak ve ABD ile arasındaki mesafeyi kapatmak istiyor… Bunun için ticaret ve enerji tedarik yollarının açık olmasını bekliyor. Bu manada Hürmüz Boğazı’nın açık olması çok önemli. Çin Kuşak-Yol projesiyle ulaşım güzergâhlarına çok ciddi yatırımlar yaptı. ABD’nin bu projeye ket vurmak için yaptığı atraksiyonlar ortada!.. Hindistan ve İsrail ile birlikte alternatif projeler üzerinde çalışan ABD, Çin’i yavaşlatabilmek için her yolu deniyor. Buna karşılık dünyadaki üretimin dörtte birinden fazlasını tek başına gerçekleştiren Çin pes etmiyor ve sıkı rekabete devam ediyor. Trump’ın ölçüsüz ve hesapsız gümrük tarifeleri de bu meyanda Çin’i durdurmaya yetmedi, yetmeyecek… Netice olarak Trump, Putin ve Şi, Yalta misali “dünyayı parsellemekten” evvel bugün kendilerini uğraştıran problemlerle başa çıkmak durumunda. Ama bunun için bahse konu zirveden çok şey beklemek de fazla iyimserlik olur.

İran konusunda ABD’nin Rusya’ya ihtiyacı var!.. Silah ve teknoloji transferini durdurmaya ikna olmak… Nükleer programı sonlandırmak konusunda Putin’in ara bulucu olmasını dahi isteyebilir!.. Yeter ki İran ile çözüm konusunda ortak bir noktada buluşulsun. Aynı şekilde Rusya’nın ABD’ye ihtiyacı var… Ukrayna savaşının sonlandırılması için gayret sarf etmesi, daha doğrusu diyalog yolunun üst seviyede açık tutulması. Yani müzakereler konusunda ABD ile bir açık kanalın teessüsü. Belki bundan da evvel Rus ekonomisini fazlasıyla sıkan yaptırımların tedricen de olsa hafifletilmesi… Hiç de kolay bir şey değil. Ukrayna konusunda ABD ile AB arasındaki ayrışma, Rusya’nın işini biraz kolaylaştırabilir. Fakat gelinen noktada Rusya’nın daha uzun müddet bu savaşı sürdürmesi yıkıcı etkiler yapar… İran meselesinde ABD’nin Çin’den de beklediği şeyler olabilir. Lakin unutmayalım, her şey karşılıklı… Mütekabiliyet devletler arası ilişkilerin temel düsturlarından biridir! 2025’te Alaska’da Putin-Trump buluşması ve Eylül 2026’da Washington’da Trump-Şi buluşmasında bu zirve öncesi gerekli altyapılar ayrı ayrı kurulmuştur değil mi?

Son söz; Shenzhen’in Yalta’ya benzer tarafı yok!

İsmail Kapan'ın önceki yazıları...

Haber Asistanı

Son 30 günün haberleri
📰

Türkiye Gazetesi Haber Asistanına Hoş Geldiniz!

Son 30 güne ait haberleri, spor gelişmelerini veya yazar yazılarını sorgulayabilirsiniz.